In zijn lezing gaat letterkundige Sándor Chardonnens in op de kenmerken van andere, fictieve werelden. Waarin lijken die op onze wereld en wat zijn de verschillen? En wat is de juiste plek in zo’n wereld voor de mens? Chardonnens ontdekte dat in zowel oudere teksten, moderne literatuur als de populaire cultuur fictieve werelden op een soortgelijke manier worden opgebouwd. In veel verhalen blijken mensen zich het meeste thuis te voelen op plekken die het meeste lijken op onze eigen aarde, op de grenzen van de vier elementen water, aarde, vuur en lucht.
‘Mensen zitten ergens tussen de elementen in en moeten vaak hun plek vinden in die wereld. We voelen ons het meest thuis aan de oppervlakte van die elementen. Hoe dieper we toch in één element gaan, hoe vreemder het wordt. Onmenselijker, verdorven’, vertelt Chardonnens. ‘De orks van Lord of the Rings zijn een bekend voorbeeld. Zij wonen in de aarde, wat wij heel vreemd en verdorven vinden.’ Andersom geldt: hoe verder een plek van de wereld af staat, hoe beter. ‘Vergelijk bijvoorbeeld de hemel en de hel: de hel zit weggestopt in de aarde, terwijl de hemel juist heel ver van de aarde te vinden is.’
Elementen in balans
In de verhalen zoeken de meest mensachtige personages vaak naar wat hun positie is ten opzichte van de elementen en de wezens die echt in een element leven, zoals dwergen in een berg of Elsa uit Disney’s Frozen in een wereld van ijs. Ook worden elementen vaak beschermd door een wezen, zoals vuur dat wordt beschermd door een draak. ‘In veel verhalen moet iemand de strijd aangaan met de elementen en de wezens die ín de elementen leven’, aldus Chardonnens.
De vertegenwoordiging van de elementen in oude en moderne verhalen komt volgens Chardonnens niet uit de lucht vallen. ‘De oude Grieken en Romeinen stelden in de temperamentenleer dat de vier elementen, in de vorm van lichaamsvloeistoffen, onderdeel zijn van het menselijk lichaam en dat deze in balans moeten zijn. Maar als één element in onszelf gaat overheersen, kunnen we ziek worden.’ In de middeleeuwen gaf deze theorie vaak hét antwoord op medische vragen. Chardonnens: ‘Had je koorts, dan kwam dit door de dwergen die in de warme goudmijnen in de bergen woonden en te veel hitte afgaven aan de mens. Die verhalen zijn eeuwenlang verteld en doorgegeven en zie je daardoor nog terug in de verhalen van nu.’
Goed of kwaad
Volgens Chardonnens zegt de opbouw van de werelden ook iets over hoe we goed en kwaad zien. ‘Het is vaak heel zwart-wit in verhalen: hoe vaster een element, hoe slechter. Denk aan de ijskoningin van Narnia: zij is zo slecht dat ze kan leven in een wereld van ijs, oftewel gestold water. Vaster kan niet.’ Toch is er in deze werelden waarin elementen de dienst uitmaken ook hoop. Chardonnens: ‘IJs kan natuurlijk weer ontdooien, dus het is een vorm van slechtheid die opgelost kan worden.’
Maar daarvoor moeten de mensachtige personages eerst de strijd aangaan met de elementen en er soms verder ingaan dan comfortabel voelt. ‘De hobbits moeten bijvoorbeeld in de grot van Gollum. Hij is daar letterlijk en figuurlijk in zijn aardse en waterige element, maar voor de hobbits is het een beangstigende omgeving die zij moeten doorstaan om verder vooruit te komen’, aldus Chardonnens.
De alertheid voor de elementen krijgen we al van jongs af aan mee, ook in het echte leven, stelt Chardonnens. ‘Als een kind voor het eerst gaat fietsen, let je erop dat het niet op de harde aarde valt. Daarnaast ben je alert op water om niet te verdrinken en kijk je in de keuken uit met vuur om niet te verbranden. We hebben de elementen dus nodig om te bestaan, bijvoorbeeld om te koken en te drinken, maar we willen er niet te diep in’, aldus Chardonnens. ‘We zoeken eigenlijk constant naar een gezonde balans op de grens van de elementen.’ En hoe zit het dan met al die wezens als dwergen, elfen en demonen? Chardonnens: ‘Door die wezens zijn we niet alleen op deze wereld met dieren en planten, maar zijn er nog wat mensachtige wezens, die thuis zijn in de elementen, zoals mollen en vogels, maar in wie we onszelf herkennen. Dat is wel een fijn idee, toch?’