Na een jaar tegen heug en meug regeren, stapte PVV begin juni uit de coalitie. Hiermee kwam er na 336 dagen regeren een einde aan kabinet Schoof. ‘Na zoveel bijna crises, viel het te verwachten dat het kabinet een keer zou vallen’, stelt historicus Anne Bos. ‘En toen de andere regeringspartijen niet akkoord gingen met Wilders’ tienpuntenplan met extra asielmaatregelen, was een val van het kabinet van alle scenario’s het meest waarschijnlijke.’
Terugkijkend verbaast het historicus Koen Vossen niet dat het kabinet zo snel is gevallen. ‘Wilders had zo veel zetels nooit verwacht. Anderhalve week voor de verkiezingen stond hij nog op 15 procent van de stemmen en in de laatste dagen kwam daar plotseling tien procent bovenop waardoor zijn partij PVV veruit de grootste partij van Nederland werd.’
Maar daar was de partij volgens Vossen absoluut niet op voorbereid. ‘Je zou Wilders’ grote verkiezingswinst kunnen vergelijken met de promotie van Telstar naar de eredivisie.’ Zo had PVV onvoldoende geschikte kandidaten om de ministersposten te vervullen. ‘De ministers die er uiteindelijk kwamen leken wel een toneelstukje op te voeren waarbij ze niet veel meer deden dan voorlezen wat Wilders ze opdroeg.’ Veelzeggend vond Vossen de lollig bedoelde reacties van Marjolein Faber (‘Ik was beleid’) en Barry Madlener (‘Eindelijk weer tijd om uit te slapen’) na de val van het kabinet.
PVV blijft invloedrijk
De snelle val van kabinet Schoof lijkt deel van een nieuwe trend waarin kabinetten de eindstreep niet halen. Maar dit probleem speelt al langer. Slechts zeven van de 31 naoorlogse kabinetten zaten de volledige vier jaar uit. Bos: ‘Ook in de jaren zestig en zeventig volgden regeringen elkaar in hoog tempo op, waarbij sommige kabinetten met een à twee jaar regeren amper tot de helft kwamen.’
Zal PVV het voelen tijdens de komende verkiezingen nu het voor de tweede keer de stekker uit een kabinet heeft getrokken? ‘Toen Wilders in 2012 uit de gedoogconstructie stapte, behaalde PVV tijdens de eerstvolgende verkiezingen inderdaad minder zetels’, vertelt Bos. ‘Dat verwacht ik nu weer, maar al gaat PVV van 37 naar twintig zetels, dan nog heeft hij een vijfde van de kiezers achter zich en blijft PVV een invloedrijke partij.’
Matig signaal
In hoeverre stagneren al die vallende kabinetten het landsbestuur, in ogenschouw nemend dat na iedere val eerst verkiezingen volgen en vervolgens het formatieproces dat maanden kan duren? Vossen: ‘Grote dossiers als het woningtekort en de stikstofcrisis lopen vertraging op, maar veel ander beleid vindt ook onder demissionaire kabinetten gewoon doorgang. Dat komt onder meer door de macht van gemeentes en provincies. Van rijksambtenaren heb ik ook weleens gehoord dat ze weinig merken van de wisselingen.’
Tegelijkertijd krijgt Nederlands reputatie op het internationale toneel wel een knauw, zonder stabiel landsbestuur. ‘Het is een vrij matig signaal richting de Europese Unie als een kabinet al binnen één jaar valt. Dat kan ertoe leiden dat andere landen Nederland minder serieus nemen’, aldus Vossen.
10 procent bepaalt
Vooruitblikkend op de komende verkiezingen, verwachten Bos en Vossen dat andere partijen in het centrum en op de rechterflank kunnen profiteren als mensen PVV links laten liggen. ‘Denk aan concurrenten als JA21’, stelt Bos. ‘Maar het zou me ook niks verbazen als er de komende maanden een nieuwe partij wordt gevormd. Er is dit keer een relatief lange aanloop naar de verkiezingen en in die periode kan er veel gebeuren.’
Voor de linkse partijen worden het opnieuw lastige verkiezingen denken Bos en Vossen. ‘De afkeer van links is de afgelopen jaren flink gegroeid. Dat moet je niet onderschatten’, legt Vossen uit. Tekenend was de uitspraak van VVD-leider Dilan Yeşilgöz die direct aangaf niet met Timmermans te willen regeren maar weer een coalitie met Wilders niet meteen wilde uitsluiten (Inmiddels heeft de VVD laten weten niet opnieuw met Wilders te gaan samenwerken).
Vossen wijst op een groep zwevende kiezers op de rechterflank die grote invloed kan hebben op de uitkomst van de verkiezingen. ‘Dit is zo’n tien, vijftien procent van alle kiezers. Dit keer landden ze op PVV, maar voor hetzelfde geld komen ze dit keer uit bij een andere partij.’ Dat zou volgens Vossen best eens het CDA kunnen zijn, waar lijsttrekker Henri Bontenbal na het chaotische kabinet slim hamert op rust, reinheid en regelmaat.
En Wilders? Hem zien Vossen en Bos voorlopig niet stoppen als politicus. Praktisch probleem is dat hij zijn door de staat betaalde beveiliging en parlementaire immuniteit verliest zodra hij stopt in de politiek. Maar Wilders lijkt ook veel te veel van het politieke spelletje te houden. ‘Al voordat hij bij PVV begon, stond hij bekend als een monomane workaholic’, vertelt Vossen. ‘Hij is verslaafd aan de politiek’ vult Bos aan. ‘Het is knap dat hij zich als langstzittende parlementariër nog steeds succesvol als outsider weet te profileren.’
Foto: Peter van der Sluijs via Wikimedia Commons
