Portret Patrick Vermeulen en Lander Vermeerbergen samen

Woonzorggemeenschappen: dé toekomst van de ouderenzorg onder de loep

27 februari 2025 Onderzoeksbericht

Woonzorggemeenschappen zijn ‘booming business’. Steeds vaker werken buurtbewoners en mantelzorgers intensief samen met onder andere zorgorganisaties, verzekeraars en woningbouwcoöperaties. Maar wat zijn precies de randvoorwaarden voor deze nieuwe organisatievorm? Samen met Maastricht University zijn Lander Vermeerbergen, universitair docent Organisatieontwerp & Ontwikkeling, en Patrick Vermeulen, hoogleraar Organisatieontwikkeling, twee onderzoeksprojecten gestart om daar grip op te krijgen. ‘Doordat we discipline overstijgend werken, kunnen we het complete plaatje bekijken.’

Het begon allemaal met een tweedaagse Toekomstverkenning die Vermeerbergen en Vermeulen vanuit de Radboud Universiteit hadden opgezet. Tijdens deze bijeenkomst spraken 72 experts (van verzekeraars tot zorgprofessionals en van wetenschappers tot mantelzorgers) met elkaar over waar het heen moet met de langdurige ouderenzorg. ‘Het besef was heel duidelijk aanwezig dat het anders moet, omdat de zorg volledig aan het vastlopen is’, vertelt Vermeulen. Woonzorggemeenschappen kunnen daarbij een belangrijk deel van de oplossing zijn, concludeerden de experts. ‘Alternatieven zijn er eigenlijk niet.’

Vergrijzing, arbeidstekorten en andere zorgvraag

De voorspellingen voor de zorg zien er niet goed uit. ‘De situatie is nu al schrijnend’, zegt Vermeulen. ‘De vergrijzing neemt verder toe en de tekorten op de arbeidsmarkt worden steeds groter.’ Daar komt bij dat de zorgvraag aan het veranderen is. ‘Het aantal ouderen dat zware, intensieve zorg nodig heeft groeit’, vertelt Vermeerbergen. ‘Bovendien willen babyboomers niet dezelfde zorg als die hun ouders hebben gehad. Ze hebben liever zorg op maat, met langer thuis wonen en korte periodes in een instelling. Dat vergt veel van zorgorganisaties.’

Limburg en delen van Gelderland

Vooral in Limburg en delen van Gelderland begint het te knellen, omdat daar de vergrijzing het hardst toeneemt. ‘In de Randstad en in de steden daarbuiten is het iets meer in balans, met nog relatief veel jonge mensen die in de zorg werken’, zegt Vermeulen. ‘In de grensgebieden en op het platteland is de kloof groter. Jongeren zijn weggetrokken en ouderen blijven over.’ De onderzoeksprojecten, gefinancierd door ZonMW en de strategische samenwerking van de Radboud Universiteit en Maastricht University, richten zich daarom ook vooral op woonzorggemeenschappen in Limburg en Gelderland.

Voordelen van een gemeenschap

Wat houdt zo’n gemeenschap eigenlijk in? Het gaat om nieuwe initiatieven zoals hofjes, intergenerationeel wonen en collectieve en kleinschalige woonvormen. Binnen een gemeenschap werken buurtbewoners en mantelzorgers op gelijke voet samen met onder andere zorgprofessionals, verzekeraars en woningcoöperaties. Daarbij wordt informatie uitgewisseld en nemen ze zorgtaken over. Dit heeft meerdere voordelen. Vermeulen: ‘Het haalt de druk weg bij de arbeidstekorten. Ook los je er sociale isolatie mee op. Daarnaast kan het preventief werken, bijvoorbeeld als wordt samengewerkt met een sportcoach.’

Randvoorwaarden

De vraag is nu hoe je zo’n gemeenschap goed organiseert en welke taken een vrijwilliger aankan. Op dit moment ontbreekt het aan kennis hierover. Daardoor is er vaak koudwatervrees om een dergelijk initiatief op te starten. ‘We gaan onderzoeken waarom op de ene plek een initiatief ontstaat en op een andere plek niet’, vertelt Vermeerbergen. ‘En waarom er voor een bepaalde gemeenschapsvorm is gekozen. Als een initiatief snel weer eindigt, willen we weten waarom dat zo is. Met al deze informatie kunnen we randvoorwaarden gaan vaststellen die inzicht geven aan nieuwe initiatiefnemers.’

Maastricht University

Vermeerbergen en Vermeulen werken voor de onderzoeksprojecten intensief samen met Debby Gerritsen, hoogleraar welbevinden in de langdurige zorg van het Radboudumc, Hilde Verbeek, hoogleraar langdurige zorgomgevingen en Bram de Boer, universitair docent langdurige zorgomgevingen van Maastricht University. Zij kijken vooral naar de sociale en fysieke kant van gemeenschappen, zoals hoe je omgaat met mensen met dementie en hoe gebouwen moeten worden ingericht. Vermeerbergen en Vermeulen kijken met name naar de organisatorische kant, naar hoe je het werk het beste kunt verdelen. ‘Doordat we discipline overstijgend werken, kunnen we het complete plaatje bekijken’, zegt Vermeulen. ‘Anders blijf je bij je eigen stukje.’ Gezamenlijk gaan ze voor actiegericht onderzoek. Vermeerbergen: ‘We brengen theorieën bij elkaar, maar gaan ook gelijk in de praktijk aan de slag met experimenten bij enkele gemeenschappen. Dat kan ook niet anders, omdat ze in het werkveld staan te springen om kennis over deze initiatieven.’

Maatschappelijke verandering

Als de randvoorwaarden van gemeenschappen duidelijk worden, zal de volgende stap maatschappelijke verandering zijn, zo verwacht Vermeulen. De zorg moet op de schop en dat vraagt om een andere mindset van de samenleving. ‘Dat betekent nieuwe uitdagingen voor de overheid. Zij moeten het mogelijk gaan maken en bekostigen. Maar ook werkgevers krijgen ermee te maken. Zo is er zorgverlof nodig voor mensen die tijdelijk zorgtaken op zich nemen.’ De grootste opgave zal zijn om iedereen mee te krijgen. ‘Er zijn op dit moment veel mooie initiatieven, maar uiteindelijk moet het opgeschaald worden van een paar honderd naar tienduizenden gemeenschappen.’

Tekst: Willem Claassen