Ontwikkelingen in Artificial Intelligence (AI) hebben steeds meer impact op ons dagelijks leven. Vooral leraren en schoolleiders staan voor de uitdaging om weloverwogen beslissingen te nemen over wat AI‑toepassingen wel en niet kunnen in het onderwijs. Tegelijkertijd worstelen studenten met het leren van academische vaardigheden zoals lezen en schrijven, omdat het gebruik van generatieve AI-technologieën lijkt te helpen bij het behalen van doelen op school. De alomtegenwoordigheid ervan maakt het bovendien erg verleidelijk om AI te gebruiken. De weinige richtlijnen die bestaan, benadrukken vooral de mogelijke voordelen (bijv. tijd- of kostenbesparing), wat het gebruik van AI‑technologieën aantrekkelijk maakt en suggereert dat het gebruik ervan onvermijdelijk is.
Een kritiekloze introductie van AI‑technologieën op scholen en universiteiten zal echter ernstige gevolgen hebben voor onderwijsprofessionals en kan tot verschillende problemen leiden. Onderzoek laat bijvoorbeeld zien dat het resulteert in een toename van de werkdruk, en een gebrek aan bewustzijn van privacy-gerelateerde kwesties kan leiden tot serieuze veiligheidsrisico’s. Voor het onderwijs kan dit betekenen dat de werkdruk verder toeneemt, omdat scholen eerst hun huidige procedures moeten aanpassen om AI te integreren en vervolgens de ongewenste neveneffecten van diezelfde technologieën moeten opvangen. Daarnaast kunnen de kosten op de lange termijn stijgen doordat abonnementstarieven continu worden verhoogd, wat de soevereiniteit van scholen verder ondermijnt en hun afhankelijkheid van externe commerciële partijen vergroot. Tot slot kan het gebruik van AI botsen met waarden die scholen en hogeronderwijsinstellingen willen uitdragen, zoals duurzaamheid, gelijke kansen voor iedereen of creativiteit. Kritische AI‑geletterdheid is daarom dringend nodig.
In het huidige project beantwoorden we de vragen: ‘Hoe kunnen onderwijsprofessionals en studenten leren om waardengedreven keuzes te maken over wanneer (niet) AI-technologieën te gebruiken, en bepalen welke AI‑technologieën wel of niet in lijn zijn met relevante waarden? En hoe geven zij betekenis aan hun rol als opvoeder, gegeven dat AI‑technologieën de onderwijspraktijk sterk beïnvloeden?’ We ontwikkelen en valideren materialen die onderwijsprofessionals ondersteunen bij het ontwikkelen van Kritische AI‑geletterdheid. Dit houdt in dat ‘leerlingen worden gestimuleerd om informatie te analyseren, bevragen, bekritiseren en transformeren, zodat zij in staat zijn diepgaande en genuanceerde inzichten te verwerven in de sociologische, culturele, politieke en ethische aspecten van teksten en contexten’ (p.1, Veldhuis et al., 2025).
We richten ons op het ontwikkelen van educatief materiaal over Kritische AI‑geletterdheid (CAIL) voor leerlingen in het primair en voortgezet onderwijs, studenten in het hoger onderwijs, leraren, schoolleiders en leden van schoolbesturen. Door gebruik te maken van transformerend, transdisciplinair en participatief leren en door onze doelgroepen vanaf het begin te betrekken, kunnen we onze aanpak afstemmen op innovatieve manieren van onderwijzen. Dit resulteert in het versterken van mensen in hun vermogen om actief te beslissen hoe zij willen omgaan met AI‑technologieën.
