Edward Hopper, Chop Suey (1929)
Edward Hopper, Chop Suey (1929)

Elementaire deeltjes van de taal

Tijdsduur
1 oktober 2018 tot 1 juli 2024
Projectleden
dr. M. Dingemanse (Mark) dr. A.M. Liesenfeld (Andreas) dr. M.S. Woensdregt (Marieke) A. Lopez (Alianda) dr. N.G. Levshina (Natalia) , Mark Blokpoel (Communication in Brain and Behaviour-lab) , Iris van Rooij (Communication in Brain and Behaviour-lab) , Riccardo Fusaroli (Interacting Minds Center, Aarhus University)
Projecttype
Onderzoek

Ze zullen niet snel bovenaan staan op ranglijsten voor de ‘belangrijkste’ of ‘mooist klinkende’ woorden, maar toch zijn ze onmisbaar: bescheiden woordjes als oh, hè? en mhm, die onze gesprekken en gedachten in goede banen leiden. Lang zagen zelfs taalwetenschappers dit soort tussenwerpsels over het hoofd als onbenulligheden. Dat beeld is nu aan het veranderen, dankzij nieuwe methoden om taalgebruik systematisch te bestuderen en te modelleren. 

Gereedschap voor efficiënte communicatie

In het onderzoeksproject Elementaire deeltjes van de taal worden woordjes als oh, hè? en mhm behandeld als onmisbare deeltjes die onze spontane gesprekken bij elkaar houden. Het onderzoeksteam bestudeert hoe deze kleine woorden ons helpen om elkaar tijdens een gesprek te begrijpen en complexe taal efficiënt te gebruiken. Zo geef je met hè? aan dat je iets niet goed gehoord of verstaan hebt, wat je gesprekspartner dan kan rechtzetten; en staat of valt elk complex verhaal met de trefzekere oh’s en m-hm’s van de luisteraars.

De onderzoekers combineren taalvergelijkend onderzoek met computermodellen. Op die manier hebben ze gevonden dat deze woordjes in alle onderzochte talen optimaal aangepast zijn aan hun functie, vergelijkbaar met efficiënt gereedschap. Een gestroomlijnd woordje als m-hm voor ‘vertel verder’ is bijvoorbeeld te vinden in talen over de hele wereld. Met computermodellen hebben de onderzoekers verder laten zien dat herstelvragen zoals hè? leiden tot meer efficiënte communicatie. Zo kosten gesprekken dankzij deze woorden beduidend minder rekenkracht en hebben ze betere uitkomsten, terwijl een gesprek zónder juist tot een hoop verwarring kan leiden. 

Resultaten

De meeste onderzoeksresultaten verschijnen in wetenschappelijke vakbladen, maar de onderzoekers bereiken ook een breder publiek. Zo gebruikten ze een robot voor een demo op kindertaalfestival Kletskoppen, en schreven ze over sociale interactie in breed gelezen tijdschriften als Aeon en Technology Review. Het onderzoek kreeg daarnaast aandacht in verschillende media, zowel Nederlandstalig als internationaal. 

Financiering

Partners

Contactinformatie

Meer weten over dit onderzoek? Media kunnen voor vragen contact opnemen met de wetenschapsredacteur. Voor overige vragen, neem contact op met de onderzoeker.