In opdracht van de Gemeente Nijmegen doen wij onderzoek naar de geschiedenis en doorwerking van heksenvervolging in Nijmegen. Wie waren de slachtoffers van heksenvervolging in Nijmegen gedurende de vroegmoderne periode, hoe werden deze vervolgingen maatschappelijk en institutioneel georganiseerd en ingebed in de stad, en hoe valt de mate en het karakter van de vervolging te duiden in regionaal en landelijk perspectief? Op welke wijze hebben de historische heksenvervolgingen zowel direct als indirect doorgewerkt in de Nijmeegse samenleving, en in hoeverre blijven zij hun sporen tot op heden achterlaten? En hoe kunnen we de geschiedenis van deze heksenvervolgingen in Nijmegen, vooral ook in relatie tot het thema vrouwenhaat, op een betekenisvolle en aansprekende manier overbrengen aan verschillende doelgroepen in Nijmegen?
Voor de beantwoording van deze vragen staan twee thema’s centraal: intolerantie en het verzet daartegen. Door de eeuwen heen heeft Nijmegen een bijzondere en complexe relatie gehad met de heksenvervolgingen. Hoewel het aantal slachtoffers beperkt lijkt, staat het Rijk van Nijmegen in de geschiedschrijving niet bepaald te boek als gematigd, vooral wat betreft het gebruik van foltering om bekentenissen af te dwingen die nodig waren om een doodsvonnis uit te kunnen spreken. Door haar ligging fungeerde de stad bovendien als belangrijk knooppunt voor de verspreiding van ideeën over bestraffing én scherprichters (beulen), die uit Nijmegen kwamen of via de stad naar de Noordelijke Nederlanden of verder de Betuwe in reisden, en zo mogelijk bijdroegen aan doodsvonnissen elders. Ander onderzoek nuanceert dit beeld overigens: het Nijmeegse beleid zou grotendeels in lijn zijn geweest met dat van het Gelderse Hof, en zelfs in samenspraak daarmee zijn uitgevoerd. Het is dus nog maar de vraag hoe uitzonderlijk Nijmegen echt was.
Tegelijkertijd valt op dat Nijmegen ook een belangrijke rol gespeeld heeft in vormen van verzet tegen deze specifieke vervolgingen en aanverwante intolerante praktijken. De Nijmeegse heksenprocessen vormden bijvoorbeeld een directe aanleiding voor de arts Johannes Wier om in 1563 zijn beroemde boek De prestigiis daemonum te schrijven, waarmee hij zich zou profileren tot een van de voornaamste tegenstanders van deze heksenvervolgingen. Ook in meer recente culturele en maatschappelijke zin is de geschiedenis van de Nijmeegse heksenvervolging nauw verbonden met de strijd voor tolerantie, bijvoorbeeld via de Heksennacht. Deze protestmars, die ontstond tijdens Tweede Feministische Golf en sinds 2022 nieuw leven is ingeblazen, eist minder intimidatie en meer respect op straat. Door het aannemen van de geuzennaam ‘heks’ en het van oudsher zingen van het ‘Heksenlied’ wordt de link met de zestiende-eeuwse processen expliciet gelegd.
Om recht te doen aan beide aspecten van intolerantie en verzet in de Nijmeegse context zal het onderzoek voorbijgaan aan de ‘enge’ grenzen van de vijftiende- en zestiende-eeuwse heksenvervolgingen en zich richten op zowel vroegmodern archiefonderzoek als op de latere, twintigste- en eenentwintigste-eeuwse culturele en maatschappelijke doorwerking van dit verleden in Nijmegen.
