‘Door sleutelwerken uit de Oekraïense kunst te laten zien beschermt Museum de Fundatie ze tegen mogelijke vernietiging,’ kopte de Volkskrant deze week. Oekraïense kunst ligt sinds de Russische invasie in februari 2022 onder vuur. Door de werken elders te vertonen, voorkom je dat ze verdwijnen. Dat is het idee achter de tentoonstelling Kaleidoscope of (Hi)stories, die nu te zien is in Zwolle. Ontneem je een land zijn musea, erfgoed en religieuze instellingen, dan verdwijnt de identiteit van die samenleving. De werken vertellen een verhaal over de recente en verscheurde geschiedenis van het land. Een expositie als deze maakt duidelijk hoe belangrijk kunst en cultuur is als cement van een maatschappij, al wordt dit in het huidige politieke klimaat zeker niet altijd zo ervaren. Hoog tijd voor een tegengeluid dus! Juist in deze tijd van politieke onzekerheid en polarisatie kan kunst bruggen bouwen en bijdragen aan wederzijds begrip.
Als je naar kunst kijkt, neem je altijd jezelf mee. Je identiteit, achtergrond en de rollen die je in je leven vervult, bepalen voor een groot deel waar je aandacht naartoe getrokken wordt. Hiervoor is nodig dat wie kijkt, zich bewust is van door welke bril dat gebeurt.
Neem dus een stap terug, vertraag en benoem hoe de lens waardoor je kijkt gekleurd is. Kijk ik als maker, dan let ik op materiaal, zeggingskracht en hoe de kunstenaar een verhaal over wil brengen. Vanuit een zorgende rol kan ik geraakt worden door een detail, de weergave van een klein gebaar waaruit liefde of empathie spreekt, terwijl hetzelfde gebaar bij een ander juist aversie op kan roepen. Wat zie jij? Wat ziet je leerling, collega of toevallige medebezoeker? Waarom is dat ene detail nu juist zo belangrijk? Wat zag de ander dat jij niet zag, en wat kun je daarvan leren? Door in gesprek te gaan met èn over een kunstwerk word je je bewust van jouw eigen visie, zonder dat de ene blik meer waar(d) is dan de ander.
Tijdens het voorbereiden van lessen kunst algemeen of kunstbeschouwing, waan ik me soms net een curator, omdat je kunt kiezen met welke kunstwerken je je leerlingen in contact brengt. Dat voelt als een voorrecht, maar ook als een verantwoordelijkheid. Want welke werken kies je dan? Het liefst zorg ik voor een confrontatie met een kunstwerk dat raakt, of dat nu door ontroering, frustratie, schoonheid of een nieuw inzicht is: Hoe waardevol zou het zijn als iedere leerling dat tenminste één keer meemaakt?
Deze week denk ik aan een houtsnede van Käthe Kollwitz, Die Mütter (1921). We zien een groep moeders die elkaar vasthouden, in rouw om wat hun kinderen in de oorlog is overkomen. De groep vrouwen is één in hun verdriet en het lijkt alsof Kollwitz met datzelfde gevoel haar lijnen in het hout kerfde. De kunstenaar schreef, vrij vertaald, in haar dagboek: “Ik voel de plicht om op te staan voor mensen die lijden, ik heb het recht niet om mij daarvan af te wenden.” Nu misschien nog meer dan ooit tevoren is haar werk en de emotie die zij daarin overbrengt actueel. Kan Kollwitz’ werk, precies honderd jaar nadat het in gedrukte vorm verscheen, nog steeds een oproep zijn om slachtoffers van onrecht en geweld niet alleen te laten staan?
