“Ik ben hiertoe geroepen, hiertoe ben ik ook geboren; hier liggen mijn lijden en mijn vreugde.” Leopold von Ranke over historisch onderzoek, 1830.
Zolang ik me kan herinneren, heb ik er altijd van gehouden om nieuwe dingen te leren. Zodra ik kon lezen, begon ik met veel enthousiasme boeken te verslinden. Zowel fictie als non-fictie wisten mijn aandacht volledig te boeien en namen me mee naar werelden die mijn verbeelding te boven gingen. Ik tekende met de hand wereldkaarten en maakte aantekeningen uit boeken over allerlei feiten, variërend van soorten dinosaurussen tot zeerover en kapers. Het waren vooral deze verhalen over de zee die tot mijn verbeelding spraken. Ik las over Thor Heyerdahl die aan boord van zijn vlot Kon Tiki tegen de elementen vocht, zodat ik de golven van de oceaan bijna kon zien en de zeespray kon proeven. De spannende ontdekking en opgraving van de met schatten beladen San José, die voor de kust van Colombia was gezonken, werd tot leven gebracht door de glanzende foto’s in een vervaagd exemplaar van Readers Digest. De fictieve, levensgevaarlijke escapades en avonturen van een man die zichzelf Oloff de piraat noemde, in zijn zoektocht om de moord op zijn vader te wreken, trokken me de fascinerende sociale wereld van de Nederlandse Kaapkolonie en de bredere Indische Oceaan binnen. Ik had geen idee dat het juist de geleefde realiteit van dit milieu was waarin ik me op een dag talloze uren zou onderdompelen.
In 2019 had ik mijn bacheloropleiding aan de Universiteit van Stellenbosch afgerond en stond ik voor een keuze: net als veel van mijn medestudenten een postgraduaatdiploma in het onderwijs volgen, of het minder zekere pad van een masterstudent geschiedenis inslaan. Op dat moment was ik, net als Leopold von Ranke, de vader van de moderne geschiedschrijving, in de ban geraakt van de sirenenzang van het archief en koos ik voor het laatste. Mijn liefde voor maritieme geschiedenis bracht me ertoe om, onder de deskundige begeleiding van mijn promotoren Kate Ekama en Chet Fransch, het leven te onderzoeken van degenen die op zee door antislavernijschepen waren gevangengenomen en naar het koloniale Zuid-Afrika waren gebracht, waar ze gedwongen werden om gedurende een periode van zeven tot veertien jaar in de leer te gaan. In de wetenschap bekend als bevrijde of heroverde Afrikanen, of in de koloniale terminologie van de Kaap als „prize negroes“, werden zij na het voltooien van hun leertijd aan de Kaap „vrije zwarten“ genoemd. Ik ontdekte dat de ervaringen van vrijheid bij deze heroverde Afrikanen complex waren en werden bepaald door diverse factoren, waaronder de aard van en hun begrip van hun nieuwe contracten, de relatie met hun contracthouders, intimidatie door de politie en de beschikbare grond en huisvesting. Niet alle vrije zwarten waren echter leerlingen; de meerderheid bestond juist uit voormalige slaven. Wat is er dan gebeurd met deze vrijgelaten slaven en hun nakomelingen? Zijn zij er, in de woorden van Booker T. Washington, in geslaagd om in de loop van de tijd “uit de slavernij op te klimmen”, of werd hun sociale mobiliteit belemmerd door hun vroegere status als slaaf en hun sociale omgeving? Het waren deze vragen die mij inspireerden en intrigeerden en die ik tracht te onderzoeken in mijn lopende doctoraatsstudie aan de Radboud Universiteit onder begeleiding van Dries Lyna en Kate Ekama. Door me te richten op erfenispraktijken in testamenten, wil ik nagaan aan welke familie en fictieve verwanten voormalige slaven hun bezittingen nalieten en hoe deze beslissingen het leven van hun nakomelingen over meerdere generaties beïnvloedden. Deze bronnen, samen met aanvullende documenten zoals inventarissen, nalatenschapsdossiers en veilingverslagen, belichten een rijk weefsel van sociale relaties en interacties tussen voormalige slaven en slaven, heroverde slaven, autochtone bevolking en kolonisten. Deze interacties tussen gewone mensen, die vaak over het hoofd zijn gezien door een benadering van ‘geschiedenis in één categorie’ (een focus op afzonderlijke sociale groepen), staan ook centraal in het spannende nieuwe onderzoeksproject getiteld ‘Economies of Trust? A New Digital Infrastructure on the Urban Poor in the Cape Colony’, gefinancierd door de prestigieuze Gerda Henkel Stiftung.
Mijn eigen onderzoek sluit mooi aan bij elk van de projecten in *Economies of Trust*. Erfeniskwesties leidden steevast tot conflicten, waarbij veel van deze geschillen op bittere wijze werden uitgevochten in de rechtszaal, in aanwezigheid van getuigen en een vaak geboeid publiek. Inventarissen en afrekeningen van de vereffening en verdeling die bij testamenten horen, onthullen de zakelijke verwevenheid van vrije zwarten met andere sociale groepen, zowel als schuldenaars als schuldeisers. Vanwege de Kaapse wetgeving, die huwelijken zonder doop verbood, waren veel tot slaaf gemaakte en later vrije zwarte vrouwen ongehuwd of leefden ze in wettelijk niet-erkende relaties als een ‘byzit’ (partner). Anderen vermeldden in hun testament dat verschillende van hun kinderen ‘onegt verwekt’ (buiten het huwelijk verwekt) waren, maar wel gedoopt waren. Deze geboorten zijn vaak terug te vinden in kerkelijke registers. Gezien de complementariteit van mijn onderzoek met deze verschillende onderzoeksstromen, de methodologische en conceptuele vernieuwing van het project en de aanzienlijke expertise van de projectleiders en postdoctorale onderzoekers op een breed scala aan vakgebieden, was ik verheugd dat mij werd gevraagd om mee te werken. Ik hoop niet alleen veel van het onderzoek te leren, maar ook, al is het maar in beperkte mate, bij te dragen aan een beter begrip van de complexe sociale dynamiek, interacties en dagelijkse levenservaringen van de gewone mensen in de koloniale Kaapkolonie.
