CPG-onderzoekers Alexander van Kessel, Anne Bos en Laurien Crump schreven mee aan het op 28 april te verschijnen boek ‘Het experiment-Schoof’. In deze bundel van het Montesquieu Instituut beschouwen diverse historici, politicologen, bestuurskundigen en juristen de regeerperiode van het kabinet-Schoof (2024-2026).
Alexander van Kessel: Explosiegevaar is ook chemie. De formatie van het experiment-Schoof
In ‘Explosiegevaar is ook chemie. De formatie van het experiment-Schoof’ gaat Alexander van Kessel in op de totstandkoming van dit kabinet, dat in meerdere opzichten uniek was. Van kleine veranderingen als hoorzittingen van kandidaat-bewindslieden tot het optreden, voor het eerst in ruim een eeuw, van een partijloze premier. Het bijzondere karakter van de formatie (en van het kabinet) is grotendeels terug te voeren op de onverwacht grote verkiezingsoverwinning van Wilders’ PVV, waardoor de anti-systeempartij ineens het initiatief bij de kabinetsvorming kreeg. Op vele fronten leidde dat tot ongemakken en ongelukken. Parallellen met de formatie van 2010 zijn te trekken, maar verschillen zijn ook waarneembaar. Zo ontbrak in 2023/24 tussen PVV, VVD, NSC en BBB de ‘ferme wil’ tot samenwerking die er in 2010 nog wel was tussen VVD, CDA en PVV. De vier beoogde coalitiefracties bleven elkaar wantrouwen en provoceren. Een geschiktere parallel volgens Van Kessel is in dat opzicht het kabinet-Van Agt II, waarin de hoofdrolspelers evenmin chemie met elkaar hadden. Ook bij dat kabinet kondigde de snelle val zich al aan tijdens de formatie.
Anne Bos: Disharmonie in Den Haag
Anne Bos richt zich met haar bijdrage ‘Disharmonie in Den Haag’ op de omgang van het kabinet-Schoof met de parlementaire mores, de spelregels en staatsrechtelijke conventies. Bos legt uit wat ze hieronder verstaat, licht enkele voorbeelden van botsingen met deze mores en conventies toe en geeft aan waarom juist dit kort zittende kabinet zoveel aanvaringen kende. Zo was er de door NSC geëiste ‘rechtsstaatverklaring’ waarin was vastgelegd wat eigenlijk vanzelfsprekend had moeten zijn, maar die toch al gauw genegeerd werd. Ook had het kabinet veel moeite met de eenheid van beleid en werd de minister-president van het begin af aan geconfronteerd met deloyaal gedrag van coalitiegenoten. Een ander treurig dieptepunt was de discussie die leidde tot het aftreden van staatssecretaris van Financiën Nora Achahbar (NSC). Daarnaast waren er talloze andere voorbeelden van verruwing van omgangsvormen in het parlement, veelal toegestaan door Kamervoorzitter Martin Bosma. Een verklaring voor deze botsingen zoekt Bos onder meer in het gebrek aan wil tot samenwerken van de vier coalitiepartners. Er was nauwelijks sprake van gezamenlijk beleid of visie. Dat de coalitie werd gedirigeerd door een partijloze premier zonder achterban in de Kamers kwam de harmonie niet ten goede.
Laurien Crump: Leven on Trump-time
Laurien Crump richt zich op de buitenlandpolitiek van het kabinet-Schoof in een tijd waarin de oorlog in Oekraïne steeds uitzichtlozer werd, Trump de wereldorde op zijn kop zette en Europese veiligheid nog meer onder druk kwam te staan. In haar bijdrage met de titel ‘“Leven on Trump-time”: Het Kabinet Schoof en de kantelende wereldorde’ gaat ze onder meer in op de 3,5 miljard Euro steun die Schoof zonder ruggenspraak met zijn kabinet aan Oekraïne beloofde. Ook benoemt ze het wisselende en wankele mandaat van Schoof in zijn internationale optredens en de steun die hij geregeld meer tegemoet kon zien vanuit de oppositie dan vanuit de coalitie. Als voorbeeld hiervan noemt ze de Europese herbewapeningsplannen waar tegenover Schoof zich constructief wilde opstellen. Een motie tegen de herbewapeningsplannen van JA21 werd echter gesteund door coalitiepartners PVV, NSC en BBB, terwijl oppositiepartijen GroenLinks-PvdA, D66, CDA en CU Schoof juist een mandaat gaven om te handelen. Daarnaast schetst Laurien de achtergronden van de razendsnelle ontwikkelingen in de Nederlandse defensie-uitgaven en groei van de NAVO-norm en hoe coalitie en oppositie hierover in korte tijd van mening veranderden. Ze concludeert dat er behoorlijk veel eensgezindheid en continuïteit was wat de oorlog in Oekraïne betrof, maar dat de Amerikaanse sloopkogelpolitiek onder Trump de Tweede Kamer steeds meer verdeelde.
Het experiment-Schoof. Beschouwingen over het kabinet-Schoof 2024-2026 verschijnt op 28 april. Het is een initiatief van het Montesquieu Instituut en verschijnt in de Montesquieu Reeks als deel 26 bij WJS uitgevers.