Wat weten we eigenlijk over de technologie achter ChatGPT en andere generatieve AI? Onderzoekers Mark Dingemanse en Andreas Liesenfeld van het Centre for Language Studies (CLS) brengen het in kaart. Hun project, dat inzicht biedt in de transparantie van AI-systemen, is bekroond met een Impact Explorer 2025-subsidie van NWO én is genomineerd voor de Huibregtsenprijs 2025.
Met de subsidie verkennen zij de maatschappelijke impact van de European Open Source AI Index: een dynamisch overzicht van transparante, toegankelijke en herbruikbare AI-projecten in Europa. De index, gelanceerd in 2023, helpt onderzoekers, beleidsmakers en onderwijsinstellingen om hun weg te vinden in een groeiend landschap van open technologie dat een alternatief biedt voor de gesloten systemen van Big Tech. 'Als we willen dat publieke investeringen ook het publieke belang dienen, is het cruciaal om te investeren in open en transparante AI-ecosystemen,' aldus Dingemanse.
European Open Source AI Index
Generatieve AI lijkt in korte tijd gemeengoed geworden, maar de meestgebruikte varianten zijn allerminst transparant. In de European Open Source AI Index brengen Dingemanse en Liesenfeld het snel veranderende landschap van generatieve AI op toegankelijke wijze in kaart. Ze maken cruciale informatie over trainingsdata en algoritmen beschikbaar voor wetenschap én maatschappij.
Via osai-index.eu presenteren de onderzoekers een ranglijst van AI-projecten, uitgebreide zoekmogelijkheden en praktische richtlijnen. Hun werk wordt inmiddels geciteerd in wetenschappelijke publicaties en beleidsdocumenten van onder andere de VN, het UK House of Lords, Deutsche Bank en de Nederlandse overheid. Door openheid te meten aan de hand van 14 indicatoren, bieden ze een genuanceerd alternatief voor de simplistische tweedeling ‘open versus gesloten’. Hun analyse laat zien dat transparantie en innovatie elkaar niet uitsluiten, maar juist kunnen versterken.
Van onderzoek naar onderwijs en beleid
Met de Impact Explorer-subsidie ontwikkelen de onderzoekers open source tools die bijdragen aan kritische AI-geletterdheid in het onderwijs en bij beleidsvorming. Ze werken hiervoor samen met het Nationaal Onderwijslab AI (NOLAI) en met iHub, het interdisciplinaire onderzoeksinstituut van de Radboud Universiteit. Scholieren en studenten leren bijvoorbeeld hoe AI-modellen werken en hoe ze deze kritisch kunnen bevragen. Beleidsmakers krijgen concrete handelingsopties aangereikt waarmee ze de inzet van AI in publieke domeinen, zoals zorg, onderwijs en overheid, kunnen toetsen en bevragen.
Genomineerd voor de Huibregtsenprijs 2025
Het project is genomineerd voor de Huibregtsenprijs 2025, een prestigieuze onderscheiding voor onderzoek dat wetenschappelijke kwaliteit en vernieuwing combineert met maatschappelijke meerwaarde. Uit 28 voordrachten selecteerde de jury zes projecten. Jaarlijks worden minimaal vier en maximaal zes projecten genomineerd; één daarvan ontvangt uiteindelijk de prijs.
De jury was niet alleen onder de indruk van de snelheid waarmee dit belangrijke project zoveel wetenschappelijke impact heeft gegenereerd, maar ook van de wijze waarop het team van relatief jonge wetenschappers zich actief inzet voor de maatschappelijke impact van hun werk.
De Huibregtsenprijs werd in 2005 ingesteld door Stichting Avond van Wetenschap & Maatschappij en is vernoemd naar oprichter Mickey Huibregtsen. De uitreiking vindt plaats tijdens de jaarlijkse Avond van Wetenschap & Maatschappij, op donderdag 16 oktober.