De wereld verandert in rap tempo. Ook technologie ontwikkelt zich steeds sneller. En de maatschappelijke vraagstukken waar we mee kampen, denk aan wonen, klimaat, veiligheid en gezondheid, zijn onderling sterk verweven.
Normaliter zoekt ons brein houvast, voorspelbaarheid. Het vaart het liefst op de automatische piloot. Maar in deze tijd hebben we juist iets anders nodig, vertelt Simone Ritter, universitair hoofddocent innovatie aan de Faculteit der Managementwetenschappen. Ritter studeerde architectuur in Karlsruhe, maar maakte een switch naar psychologie en promoveerde in 2012 aan de Radboud Universiteit op de psychologie van creativiteit. 'We moeten anders kijken, denken en doen. Niet routinematig, maar creatief. Ook organisaties moeten een cultuur creëren waarin creatief denken en innovatiekracht centraal staan.'
Wat is innovatie of innovatiekracht eigenlijk precies?
'Innovatie is een beetje een buzz-word geworden, en wordt vaak gezien als iets wat je organiseert. Mensen denken bij het woord innovatie vaak meteen aan technologisch hoogwaardige organisaties als Google, Apple en NASA. Maar technologieën zijn hulpmiddelen, geen wondermiddelen. Met een viool ben je nog geen violist. Het is de muzikant die de bladmuziek tot leven wekt met zijn of haar vaardigheden en muzikaliteit. Met andere woorden: innovatie heeft een belangrijke menselijke component.'
Wat is dan die menselijke component?
'Technologie kan ontwikkelingen versnellen, maar onze houding, onze ‘mindset’, bepaalt of die versnelling richting krijgt, of vastloopt. We moeten anders kijken en openstaan voor informatie die niet aansluit bij onze aannames. En het ‘snelwegdenken’ – een routinematige manier van denken – moeten we loslaten en bewust ruimte maken voor creatief denken. Tenslotte moeten we anders doen, in actie komen, durven experimenteren.'
Maar hoe trigger je zo’n innovatiemindset?
'Daarin speelt de omgeving een belangrijke rol. Als psycholoog heb ik veel onderzoek gedaan naar creativiteit, naar hoe nieuwe ideeën ontstaan. Creativiteit is misschien wel de belangrijkste sleutel om als mens te floreren. Het geeft ook vertrouwen. Je weet altijd wel weer een oplossing te vinden voor problemen. Maar in de loop der tijd heb ik ook ervaren hoe belangrijk de context is, de omgeving, en ben ik gefascineerd geraakt door de vraag: hoe kunnen we de maatschappij zo inrichten dat de mens ook daadwerkelijk floreert? Wat voor leiderschap heb je dan nodig? En hoe moet je een organisatie dan inrichten?'
Ik zie dat organisaties vaak veel geld, tijd en middelen besteden aan methoden om creatief denken en innovatiekracht te stimuleren die helemaal niet werken. Van klassieke brainstormsessies, bijvoorbeeld, weten we inmiddels dat ze vaak niet effectief zijn en soms zelfs averechts werken.
Maar die kennis over innovatiekracht wordt niet altijd goed benut?
'Ik zie dat organisaties vaak veel geld, tijd en middelen besteden aan methoden om creatief denken en innovatiekracht te stimuleren die helemaal niet werken. Van klassieke brainstormsessies, bijvoorbeeld, weten we inmiddels dat ze vaak niet effectief zijn en soms zelfs averechts werken. Daarom is het zo belangrijk om wetenschap en praktijk te verbinden. Mijn rol is die van bruggenbouwer. Tussen gedrags- en bedrijfswetenschappen. Én tussen wetenschap en samenleving. Ik geniet enorm van kennis hapklaar vertalen naar concrete toepassingen. Dan heb ik het gevoel dat ik actief bijdraag aan positieve veranderingen in organisaties en de maatschappij.'
Naast je werk op de faculteit adviseer je ook organisaties?
'Klopt. Ik begeleid organisaties bij complexe vraagstukken, leiderschap en verandering. Grote organisaties zijn vaak een soort olietanker. Die krijg je niet zomaar in beweging. Vaak stuit ik ook op een gesloten manier van denken. Logisch, ons brein houdt immers van bekende routes. Dat is efficiënt. Maar innovatie ontstaat zelden op mentale snelwegen. Met bepaalde denktechnieken, virtual reality en groepsbegeleiding help ik mensen om hun denkraam te openen. Ik begeleid teams om anders te kijken, nieuwe richtingen te verkennen en duurzame verandering te realiseren. En ik leid mensen daarin ook intern in op, zodat organisaties zelfredzaam zijn. Dan is mijn werk volbracht.'
Kan AI niet ook zorgen voor innovatiekracht?
'AI kan organisaties enorm versterken, maar in de haast om die technologie te implementeren, dreigen de menselijke kwaliteiten die juist cruciaal zijn voor innovatie, zoals creatief denken, reflectie en morele afwegingen, onder druk te komen staan. AI-taalmodellen bewegen zich in het statistische midden van alles wat is gezegd en geschreven. Daardoor zijn ze voorspelbaar. Met andere woorden: als je AI standaard inzet, kweek je middelmaat. Als je AI ‘slim’ gebruikt en met goede prompts actief uitdaagt, kan het ons denken verrijken en bestaande kaders openbreken. Dan kan het ons eigen creatieve proces versnellen. Maar niet overnemen. Wij zijn de meester, technologie de ondersteuner.
'De uniek menselijke eigenschappen – ons vermogen om open en nieuwsgierig te kijken, creatief en kritisch te denken, en flexibel en adaptief te handelen – zijn in het AI-tijdperk belangrijker dan ooit. In de snel veranderende, technologische wereld lopen we het risico om te verzuipen. Met de ‘innovatiemindset’ wil ik de mens een reddingsboei toewerpen.'
In juni verschijnt het boek Innovatiemindset. Wanneer harder rennen niet meer werkt. Daarin laten Simone Ritter en Wendy Kwaks zien waarom snelle ontwikkelingen vragen om een nieuwe manier van kijken, denken en doen. Op basis van inzichten uit wetenschap en praktijk beschrijven ze de psychologische bouwstenen van een innovatiemindset en hoe je die ontwikkelt — bij mensen én in organisaties.
Tekst: Inge Mutsaers