Leden van de KNAW, vooraanstaande wetenschappers uit alle disciplines, worden gekozen op grond van voordrachten van collega’s binnen en buiten de Akademie. De KNAW telt zo'n zeshonderd leden. Een lidmaatschap is voor het leven. De in totaal 16 nieuwe Akademieleden worden op 28 september geïnstalleerd.
Mark Dingemanse, hoogleraar AI, taaldiversiteit en communicatietechnologieën
Mark Dingemanse is een taalkundige met een brede, creatieve en nieuwsgierige opvatting van zijn vak. Dat begon al in zijn promotie-onderzoek, gebaseerd op veldwerk in Ghana, naar de taal Siwu en de nog onderbelichte woordsoort van ideofonen: woorden die zintuiglijke sensaties uitbeelden. Daarna deed hij met collega’s vergelijkend onderzoek naar tientallen talen rond de wereld.
Vanouds onderzoeken taalkundigen vooral losse zinnen, maar Dingemanse richt zich op de conversatie, de ‘natuurlijke habitat’ van taal. Voor de onverwachte ontdekking van het universele woordje ‘hè?’ won hij met collega’s in 2015 de IgNobel-prijs. Een onderzoeksprogramma naar de elementaire deeltjes van de taal bracht aan het licht hoe kleine woordjes een grote rol spelen in de complexiteit van ons taalsysteem.
Interactiviteit staat ook centraal in Dingemanses manifest: Beyond Single-mindedness, een pleidooi met onderzoekers uit allerlei disciplines om ook cognitie te onderzoeken als iets dat ontstaat in interactie.
Zijn recentere onderzoek richt zich op de samenvloeiing van taal en technologie, in de vorm van chat-apps, maar ook AI-toepassingen. Op dat laatste gebied bepleit hij een kritisch nieuwsgierige houding: ‘Sociale interactie is te belangrijk om over te laten aan verkopers van hype’. Zijn expertise heeft al Nederlands en Europees AI-beleid beïnvloed.
Ronald van Rij, hoogleraar experimentele virologie, Radboudumc
Muggen die bloed zuigen brengen een aantal zeer schadelijke virussen over, zoals zika, chikungunya en dengue. Dengue alleen al treft jaarlijks honderden miljoenen mensen, waarvan tienduizenden dodelijk.
Het was lang onduidelijk of insecten een afweersysteem tegen virussen hebben. Ronald van Rij ontdekte dat insecten virussen bestrijden via het RNA-interferentie mechanisme, dat het genetisch materiaal van het virus opknipt in kleine stukjes. Virussen saboteren op hun beurt dit RNA-interferentiemechanisme weer.
Zijn groep ontdekte hoe deze biomoleculaire wapenwedloop ertoe heeft geleid dat er stukjes virus-RNA in het erfelijk materiaal van de mug worden opgenomen, juist om het virus beter te kunnen bestrijden. Daarmee kwam aan het licht dat het muggen-afweersysteem zich dus kan aanpassen, net zoals het menselijk afweersysteem.
Van Rij is een hartstochtelijk pleitbezorger van fundamentele wetenschap, maar heeft ook oog voor toepassingen, zoals behandelingen of andere manieren om deze ziekten te bestrijden. Tijdens de covid-epidemie opende hij zijn lab voor een ‘covid-moonshot’ om antivirale middelen te ontdekken, wat inderdaad een potentieel geneesmiddel opleverde.
Michiel Vermeulen, hoogleraar moleculaire biologie
Michiel Vermeulen, ook senior groepsleider aan het Nederlands Kanker Instituut (NKI), onderzoekt interacties tussen DNA, RNA, eiwitten en andere biomoleculen, om de machinerie van cellen beter te begrijpen, en om op het spoor te komen van kankermedicijnen.
De afgelopen decennia is duidelijk geworden dat de erfelijke DNA-code meer of minder toegankelijk kan worden gemaakt, waardoor genen actiever of juist minder actief zijn en uiteindelijk meer of minder eiwitten produceren. Deze processen spelen zich af in het chromatine: het complex van DNA en specifieke eiwitten (histonen) dat ervoor zorgt dat lange, dunne DNA-moleculen compact en geordend in de cel passen. Vermeulen ontwikkelde meerdere methoden om deze zogeheten ‘epigenetische’ interacties in kaart te brengen. Deze technieken worden inmiddels wereldwijd in laboratoria toegepast.
Hoewel Vermeulens fundamenteel van aard is, levert het ook inzichten op die bijdragen aan de ontwikkeling van nieuwe kankerbehandelingen. Inmiddels lopen er klinische studies met kandidaat-geneesmiddelen die mede zijn gebaseerd op inzichten uit zijn onderzoek.
Vorig jaar nam Vermeulen met een deel van zijn onderzoeksteam en een grote delegatie van het Oncode Instituut mee aan de Alpe d’Huzes, een belangrijk sponsorwielerevenement voor kankeronderzoek. Ook werkte hij mee aan een populair-wetenschappelijk boek over epigenetica, een onderwerp waar hij vorig jaar ook over sprak op Lowlands Science.
Hier staan alle KNAW-leden vanuit de Radboud Universiteit.