Hoe zorg je dat spraaktechnologie ook Gronings, straattaal of een Rotterdams accent goed verstaat, en dat Nederland daarvoor niet volledig afhankelijk wordt van buitenlandse techbedrijven? Dr. Henk van den Heuvel (CLS) ondertekende op 25 juni namens de Radboud Universiteit de intentieverklaring van HOSAN (Hoogwaardige en soevereine spraakherkenning voor al het Nederlands), een samenwerkingsverband van overheid, kennisinstellingen en publieke partners dat werkt aan hoogwaardige en soevereine Nederlandse spraakherkenning.
Radar, meetlat en kompas
Precies die afhankelijkheid is van belang. Niet het bouwen van een spraakmodel op zich, maar de vraag wie dat straks doet, en met welk oog voor de rijkdom van het Nederlands. "Als we dat aan de markt overlaten, lopen we het risico dat onze taal en cultuur buiten beeld raken in het AI-tijdperk," aldus Henk.
HOSAN gaat verder dan het bouwen van een spraakmodel, het raakt de vraag of Nederland zijn taal en cultuur zelf in de hand houdt in het AI-tijdperk, of daarvoor afhankelijk blijft van technologie die elders door big tech is ontwikkeld en die diversiteit aan sprekers onvoldoende herkent.
De wetenschap heeft in HOSAN vijf verschillende functies; een radarfunctie, met zicht op internationale ontwikkelingen zodat een model niet verouderd is voordat het af is; een meetlatfunctie, als onafhankelijke partij die kwaliteit toetst met zuivere testsets; een kompasfunctie, met juridisch-ethische expertise voor verantwoord datagebruik; een brugfunctie, via bestaande nationale en Europese infrastructuren; en een motorfunctie, in de opleiding en het behoud van schaars talent.
Wij leveren de radar, de meetlat en het kompas voor Nederlandse spraakherkenning – Henk van den Heuvel
HOSAN is geen onderzoeksproject en moet dat ook niet worden, benadrukt Henk. Het levert een werkende publieke voorziening; de wetenschap levert daarvoor de radar, de meetlat en het kompas." Die rolverdeling moet vorm krijgen via een kennis- en adviesfunctie, een onafhankelijk belegde benchmarkfunctie, en instrumenten als promotie- en afstudeertrajecten, stages en gedeeld gebruik van infrastructuur."
Dialecten en straattaal
Concreet brengt de Radboud Universiteit kennis in op het gebied van modelevaluatie, het bouwen en finetunen van spraakmodellen, dataverzameling en -ordening, en juridische kaders zoals de AVG en de AI Act.
Dat is direct relevant voor een probleem dat bestaande spraakmodellen kenmerkt: ze herkennen dialecten, regionale accenten en straattaal vaak onvoldoende. "Daarvoor is de juiste classificatie en stratificatie van taalmateriaal nodig, en een correcte, handmatig gecontroleerde transcriptie, dat is essentieel voor goede training," aldus Henk. "Dat is bij uitstek werk waar taalwetenschappers het verschil maken."
Van intentie naar project
De ondertekening van de intentieverklaring is een eerste stap. Er loopt al een CLICK-NL-subsidie voor onderzoek naar betere evaluatiematen voor spraakherkenning. Waar de gangbare Word Error Rate vooral telt hoeveel woorden goed worden herkend, is er behoefte aan maten die ook meewegen hoe belangrijk een woord is voor het begrip van een zin. De universiteit adviseert hierbij.
Het zwaartepunt ligt bij de ontwikkeling zelf. "HOSAN is vooral een ontwikkelproject. We willen met grotere financiers, waaronder ministeries, geld ophalen om voor spraak iets soortgelijks te doen als met GPT-NL is gedaan voor taalmodellen. Een alternatief spoor is om met geïnteresseerde overheidspartners, zoals de politie, te kijken hoe we specifiek geschikte spraakmodellen voor hun domein kunnen maken."
Partners die hierover willen meedenken, zijn welkom: de ondertekening is nadrukkelijk ook als uitnodiging bedoeld.
Onderzoekers achter HOSAN
Binnen de Faculteit der Letteren lopen meerdere projecten waarin spraakherkenning een centrale rol speelt, gericht op het Nederlands in al zijn varianten. Voor HOSAN werkt Martijn Bentum aan de technische kant, aan het bouwen van modellen en het verzamelen van spraakopnamen. Henk zelf werkt aan de infrastructuur voor spraakdata en -modellen, onder meer via een detachering van één dag per week bij CLARIN-ERIC, en draagt vanuit zijn ervaring als datasteward bij Letteren bij aan het ethische en juridische fundament van HOSAN.