Formateur Piet de Jong op weg voor overleg over de kabinetsformatie, 24 maart 1967

Van evalueren kun je leren | Formatieblog 2025

Geschreven door: M. van Deelen-Kamps (Maaike) MA 04 december 2025

^{Formateur Piet de Jong op weg voor overleg over de kabinetsformatie, 24 maart 1967. Foto: Ron Kroon, Nationaal Archief / Anefo.}

Na de Tweede Kamerverkiezingen op 29 oktober 2025 begint het complexe proces van de kabinetsformatie. In deze blogs analyseren onderzoekers van het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis de ingewikkelde zoektocht naar een nieuwe, door het parlement gesteunde regeringscoalitie en voorzien zij het formatieproces van historische duiding. In deze blog geeft Maaike van Deelen een overzicht van recente media-optredens van CPG-onderzoekers en brengt ze diverse CPG-publicaties over formaties uit het verleden onder de aandacht.

Formeren: hoe doe je dat?

Alexander van Kessel werd deze week in het artikel ‘Formeren, hoe doe je dat?’ (Trouw, 29 nov. 2025) bevraagd hoe je een kabinet samenstelt dat ‘stevig, competent en saamhorig’ is.  “Een kabinet hoeft niet per se een vriendenclub te zijn”, volgens Van Kessel. “Het is een professionele samenwerking. Maar het is wel handig als ze elkaar niet voortdurend de tent uitvechten.” Hij haalt oud-premier Piet de Jong (KVP) aan die van 1967 tot 1971 een kabinet leidde. De Jong was voor zijn politieke carrière duikbootkapitein geweest en voor hem gold slechts één criterium bij de keuze voor zijn ministers: ‘Zou ik deze man ten tijde van oorlog aan boord willen hebben?’

Zonder koning(in)

Voor de website nederlandrechtsstaat.nl schreef Van Kessel een blog over de wenselijkheid de rol van de koning in de kabinetsformatie te beperken. Hij haalt daarin de op 27 augustus jl. door Mirjam Bikker (CU) ingediende motie om de koning weer een rol te geven in de verkenningsfase van de formatie aan. De motie haalde het niet. In zijn artikel gaat Van Kessel in op de constatering dat kabinetsformaties sinds 2012 steeds langer duren en moeizamer verlopen. Dat de afwezigheid van de koning in het proces van de kabinetsformatie sinds 2012 hier de oorzaak van zou zijn wijst hij echter af. Het CPG analyseerde de kabinetsformatie 2012 in het evaluatierapport over de formatie van 2012. Het rapport verscheen ook in de boekhandel onder de titel Zonder koningin. Het officiële evaluatierapport over de formatie van 2012.

Kabinetsformaties 1977-2012

De belangstelling voor analyses van historische kabinetsformaties is uiteraard toegenomen door de huidige formatie. Deze week is bij Uitgeverij Boom dan ook een nieuwe druk van ons boek Kabinetsformaties 1977-2012 verschenen. In dit boek, onder redactie van CPG-onderzoeker Alexander van Kessel en voormalig directeur van het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis Carla van Baalen, worden de formaties uit die periode geanalyseerd. Waarom kwam er in 1977 geen tweede kabinet-Den Uyl, terwijl de Partij van de Arbeid bij de verkiezingen een klinkende overwinning had behaald? Hoe kwam het dat het CDA in 2010 na een enorme verkiezingsnederlaag en een aanvankelijk beleden ‘bescheidenheid’ toch koos voor deelname aan het kabinet – dat bovendien gedoogd werd door de ook in eigen kring niet onomstreden PVV? Deze en nog veel meer vragen worden beantwoord in Kabinetsformaties 1977-2012.

Kabinetsformaties 2017 en 2021/22

Het CPG is ook in de afgelopen jaren betrokken geweest bij evaluaties van kabinetsformaties. Zo was Alexander van Kessel co-auteur van het evaluatierapport over de formatie van 2017. Het rapport droeg de, inmiddels door de werkelijkheid ingehaalde titel, Formeren anno 2017. Evaluatie van de langste kabinetsformatie uit de parlementaire geschiedenis en is hier te lezen.

Ook de evaluatie van de kabinetsformatie 2021/22 is door het CPG, wederom in opdracht van de Tweede Kamer, uitgevoerd. Het uitgebreide verslag is hier te lezen en is ook als boekuitgave verschenen bij Uitgeverij Vantilt onder de titel Het vertrouwen zoek. Over diezelfde formatie verscheen in 2022 bij het Montesquieu Instituut Lang, heel lang, een bundel met artikelen van diverse wetenschappers. Deze bundel is hier te lezen: ‘Montesquieureeks 19 ‘Lang, heel lang’’.