‘Levende tradities’ was het thema van een symposium dat het IvOC op 27 maart organiseerde, in samenwerking met Museum Catharijneconvent in Utrecht. Centraal stond daarbij de term erfgoed, met name dat van oosterse christenen en hun gemeenschappen in Nederland.
Ons instituut kijkt terug op een inspirerende en bevlogen dag, waarop wij een breed publiek hebben meegenomen in de wereld van het oosters christendom. Tijdens het symposium Religieus erfgoed in de diaspora werden diverse facetten van deze rijke traditie belicht.
Erfgoed, identiteit en mensenrechten
De dag werd geopend door Christel Jansen (Platform Oosters Christendom), gevolgd door bijdragen van Anique de Kruijf (Museum Catharijneconvent) en Anneloes van Kuik (KDC). Zij gingen in op de betekenis van erfgoed en het belang van behoud, juist in een context waarin uiteenlopende geloofsgemeenschappen uit verschillende culturen hun plek in Nederland vinden. Dit roept een centrale vraag op: hoe integreer je in een nieuw land, terwijl je tegelijkertijd je religieuze en culturele tradities bewaart? Anneloes van Kuik maakte in haar lezing nogmaals duidelijk dat het de gemeenschap is – haar geloofsleven en ervaringen – die een voorwerp, een lied, een document of een traditie tot ‘erfgoed’ maakt. Het recht om de eigen cultuur te bewaren en te beoefenen is een mensenrecht, zoals al jaren geleden door de Europese Unie is vastgelegd in het Verdrag van Faro.
IvOC-tijdschrift
Tijdens het symposium werd bovendien het tijdschrift Levende Tradities: Oosterse christenen in Nederland en België gepresenteerd. Aan de hand van de hierin opgenomen portretten wordt een veelzijdig en levendig beeld geschetst van oosters-christelijke kerkgemeenschappen in Nederland en België. De uitgave bundelt bijdragen die de afgelopen maanden ook op het Platform Oosters Christendom zijn gepubliceerd, met steun van het Cultuurfonds. Wij ontvingen veel positieve feedback op deze mooie collectie – een visitekaartje voor het oosters-christelijke leven in Nederland. De publicatie is via het IvOC secretariaat tegen een lage prijs verkrijgbaar: secretariaat [at] ivoc.ru.nl (secretariaat[at]ivoc[dot]ru[dot]nl)
Bezoek aan de Grieks-orthodoxe kerk
Er volgde vervolgens een directe kennismaking met de orthodoxe traditie. De gasten brachten een bezoek aan de Grieks-orthodoxe kerk in Utrecht, waar zij een inkijk kregen in de liturgische ruimte en praktijk. Een grote zaal vol iconen, een iconostase en de geur van wierook heetten de gasten welkom. In de kerk werden wij hartelijk ontvangen door vader Alexandros Pitsikakis. Hij nam ons mee in de geschiedenis van het pand – een voormalige sportzaal – en vertelde over de voortdurende zoektocht naar andere huisvesting. Vader Antonios Tarlizos verzorgde een muzikale bijdrage en gaf toelichting op de rijke muzikale traditie binnen het Grieks-orthodoxe geloof, waarin zang een centrale rol speelt in de liturgie.
Tradities in het dagelijks leven
Terug in Museum Catharijneconvent kwam de nadruk te liggen op de alledaagse beleving van tradities. Dit thema kreeg een persoonlijke en luchtige invulling in het gesprek met Matay de Mayee en zijn moeder Smuni Turan. Zij vertelden over het ontstaan van hun kookboek Haniye – waarover eerder ook een bericht op het Platform Oosters Christendom verscheen – een ode aan de Suryoye-keuken. Soms bestaat er een duidelijke verbinding met de kerkelijke kalender, bijvoorbeeld door vastenrecepten die bij de traditie horen. Tegelijkertijd moeten recepten soms worden aangepast aan wat in een nieuwe omgeving beschikbaar is, zoals kruiden en planten. Hun verhaal maakte duidelijk hoe nauw eten, cultuur en geloof met elkaar verweven zijn, en hoe tradities via nieuwe generaties levend blijven.
Schrift en boeken als dragers van traditie
Ook schrift en de kunst van het schrijven zijn ‘erfgoed’. Bisschop Mor Polycarpus (Syrisch-Orthodoxe Kerk), geassisteerd door twee lekenkalligrafen, nam ons mee in de traditie van de kalligrafie: het ambacht, het proces en het belang van overdracht aan jongere generaties.
Prof. dr. Heleen Murre-van den Berg sprak over boeken en presenteerde de resultaten van een meerjarig onderzoeksproject aan de Radboud Universiteit, dat zij leidde. Zij belichtte de rijkdom van historische collecties en hun betekenis, zowel in het verleden als in de hedendaagse kerkelijke praktijk. Boeken zijn niet slechts dragers van abstracte kennis; zij zijn ook tastbare voorwerpen en symbolen en weerspiegelen, als collectie, een veranderend en zich vernieuwend geheel aan verhalen binnen de traditie van een gemeenschap.
Rondetafelgesprek over kerkgebouwen
Tijdens een rondetafelgesprek gingen de panelleden in op de uitdagingen rondom het meervoudig gebruik van kerkgebouwen. David van Duinen (huisvestingsadviseur Samen Kerk in Nederland – SKIN), Elza Kuijk (docent levende religies aan de VU en bestuurslid van de VBMK), Krsto Stanisic (Museum Catharijneconvent en Servisch-orthodox priester in Zeist), Habtom Yohannes (onderzoeker en journalist, Tewahedo Kerk) en Jos de Kleuver (directeur-bestuurder Stichting Kerkelijk Geldbeheer – SKG) deelden hun persoonlijke en professionele ervaringen. Zo vraagt gedeeld gebruik van kerkruimtes om flexibiliteit, afstemming en een grote fysieke inzet van gemeenschappen, bijvoorbeeld bij het wekelijks op- en afbouwen van kerkzalen. De oosters-christelijke deelnemers, met name Habtom Yohannes, vertelden daarnaast over misverstanden die nog steeds ontstaan in het contact met een weliswaar christelijke, maar niet-westerse traditie.
De oosterse christenen lieten zien dat ‘wereldchristendom’ meer is dan alleen het zogenoemde christelijke Avondland. Tegelijkertijd leeft bij sommige gemeenschappen de wens naar een eigen gebouw, al vormen de financiële lasten daarbij vaak een belemmering. Er werd benadrukt dat organisaties als Samen Kerk in Nederland (SKIN) en Stichting Kerkelijk Geldbeheer (SKG) kunnen ondersteunen bij het meedenken en vinden van passende oplossingen.
Afsluiting en dank
Namens het IvOC danken wij alle aanwezigen hartelijk voor hun betrokkenheid en waardevolle bijdragen aan de gesprekken, evenals Museum Catharijneconvent voor de samenwerking en gastvrijheid.
