Dankzij het democratische instrument dat bekendstaat als ‘volksinitiatief’ is het in Zwitserland mogelijk dat iedereen een stemming kan eisen over een voorgestelde wijziging van de grondwet. Op basis van de vereiste 100.000 geldige handtekeningen, verzameld binnen 18 maanden, stelde de rechtse Zwitserse Volkspartij (SVP) een nieuwe grondwetsparagraaf voor die de federale overheid zou verplichten maatregelen te nemen zodra de bevolking 9,5 miljoen inwoners zou bereiken. Het doel was te voorkomen dat het land de magische grens van 10 miljoen inwoners zou overschrijden. In het intensieve debat voorafgaand aan de stemming werd duidelijk dat het initiatief veel steun genoot. De eerste peilingen suggereerden dat een meerderheid vóór zou stemmen. Zwitserland, dat momenteel 9,1 miljoen inwoners telt, is de afgelopen decennia inderdaad zeer snel gegroeid – met maar liefst 2 miljoen inwoners sinds het jaar 2000.
De SVP was slim genoeg geweest om haar initiatief een ‘duurzaamheidsinitiatief’ te noemen: de huidige groei van de bevolking, de industrie en de infrastructuur, samen met de daarmee gepaard gaande verstedelijking van het landschap, leek voor veel Zwitsers inderdaad ‘onhoudbaar’, en zij leken bereid het risico te nemen de afspraken met de Europese Unie over de vier ‘vrijheden van verkeer’ op te zeggen, met alle economische gevolgen van dien die een eenzijdige terugtrekking zou hebben veroorzaakt.
FFTR-hoogleraar Christoph Lüthy, die nog altijd een Zwitsers paspoort bezit, was gefascineerd door het feit dat Nederland dezelfde oppervlakte heeft als Zwitserland (ongeveer 41.000 km²), maar twee keer zoveel inwoners telt, en dat alhier eveneens een ‘Club van Tien Miljoen’ heeft bestaan die probeerde het aantal inwoners onder dat maximale aantal te houden – maar daar uiteraard niet in slaagde: Nederland telt inmiddels 18,4 miljoen inwoners. Lüthy probeerde de vraag te beantwoorden of een land ooit werkelijk ‘vol’ kan worden genoemd, en welke parameters zouden moeten worden gebruikt om dat vast te stellen. Onder de titel “Die 18-Millionen-Schweiz. Was wir von den Niederlanden über demographische Grenzwerte lernen können” publiceerde hij op 23 mei in de Neue Zürcher Zeitung een vergelijking tussen de twee landen. Als gevolg daarvan werd hij op 12 juni geïnterviewd door Het Financieele Dagblad. In een tweede interview, voor Die Zeit (13 juni), stelde hij voor om niet over één parameter, zoals het aantal inwoners, te stemmen, maar over scenario’s, in een zogenoemd ‘preferendum’. In zo’n preferendum zou het idee om immigratie te stoppen moeten worden verbonden met kwesties als internationale isolatie, een hogere pensioenleeftijd en lagere pensioenen. Dit scenario zou vervolgens naast alternatieve scenario’s moeten worden gelegd, waarbij de bevolking de algemene koers van het land voor de komende decennia zou moeten bepalen.