Gloedvol
De president hield een gloedvolle toespraak, live uitgezonden via de NOS website, waarin hij verwees naar de geestelijke, spirituele en symbolische betekenis van dit kerkgebouw: “notre cathédrale“ die de ziel vormt van het land. Zij behoort aan de christenen, maar evenzeer aan de Fransen en de gehele natie. Uit zijn toespraak blijkt hoezeer de overheid alles op alles heeft gezet om deze restauratie binnen vijf jaar af te ronden. Het was een presidentieel project: L‘établissement public chargé de la conservation et de la restauration waarvan de directeur zijn bureau in het Palais de l’Elysée heeft mogen vestigen. Het werd gefaciliteerd door het Ministerie van Cultuur. De leiding van dit project werd benoemd door de Président de la République. De inzameling van de gelden geschiedde door een nationale inzameling, la souscription nationale, onder leiding van hetzelfde Ministerie. Wetgeving werd uitgevaardigd opdat het project minder belemmerd zou worden door algemene voorschriften die de vaart uit dit presidentiële project zouden halen. Het moest en zou binnen vijf jaar gereed zijn. De restauratie van dit kerkgebouw was juridisch, politiek, symbolisch en cultureel een nationaal project.
Vrees
De toespraak viel ongeveer samen met die van VVD-partijleider Dilan Yesilgöz over de plaats van religie in de samenleving en de invloed van de georganiseerde religie in Nederland.[1] Voor haar is religie een bedreiging van de vrijheid en de waarden die in Nederland gedeeld worden. Zij vreest een nieuwe verzuiling die de emancipatie van burgers in de weg staat. De staat dient deze vrijheid te garanderen. Het doel van de staat is volgens haar vrijheid, terwijl religie de bron is van onvrije denkbeelden. De vrijheid van onderwijs is daaraan gerelateerd, omdat volgens haar ‘religieuze scholen’ als doel hebben om kinderen en jongeren te onderwijzen in één geloof. Voor haar is de vrijheid van godsdienst beperkt en dient godsdienst als privé aangelegenheid achter de voordeur te blijven. “Religie hoort geen controlerende invloed en zeker geen druk uit te oefenen in de maatschappij.” “Het geloof moet zich aan onze vrije samenleving aanpassen”.
Contrast
Wij zien hier een enorm contrast tussen de toespraak van de Président de la République Laïque en de partijleider van de VVD die in Europa tot dezelfde politieke familie behoren. De eerste benoemt de grote betekenis van de kathedraal voor de natie en typeert de restauratie als het grootste bouwproject van de eeuw en uniek in de wereld. Terwijl de scheiding kerk en staat nauwlettend in acht wordt genomen (de Président zal niet spreken tijdens de openingsceremonie op 8 december, terwijl hij wel aanwezig zal zijn) is dit project een concreet bewijs van nauwe samenwerking tussen overheid en de katholieke gemeenschap. Daaruit spreekt de overtuiging dat overheid en religies een gemeenschappelijk werkterrein en doel hebben, namelijk het welzijn van de gehele samenleving. Door Yesilgöz wordt religie voornamelijk als bedreiging gezien voor de vrijheden van de maatschappij. Zij zegt wel dat zij geloof geweldig vindt en dat het zin en betekenis geeft en dat de staat zich er niet mee moet bemoeien, maar van een publieke betekenis en invloed kan beter geen sprake zijn. Zij miskent daarmee de kracht van religieuze en levensbeschouwelijke inspiratie en motieven om zich in te zetten voor de samenleving. Juist religieuze en levensbeschouwelijke gemeenschappen kunnen een bijdrage leveren om extreme groepen en mensen aan te spreken op hun opvattingen en hun gedrag. Het is overigens zeer de vraag of deze opvattingen en gedragingen werkelijk religieus geïnspireerd zijn; zij lijken eerder uitingen van onvrede vanwege ervaringen van uitsluiting en gebrek aan perspectief. Een beroep doen op religie en levensbeschouwelijke organisaties betekent niet een nieuwe verzuiling, maar om de kracht van gemeenschappen aan te boren die mensen kunnen bijsturen waar nodig.
Nieuw evenwicht
De scheiding van kerk en staat in het Franse systeem van de Laïcité de l’État heeft de laatste jaren een nieuw evenwicht laten zien in wat is gaan heten vivre ensemble.[2] De scheiding wil religie niet onzichtbaar maken, maar streeft een vruchtbare samenwerking na tussen georganiseerde religie en de overheid, ook al worden er wel grenzen gesteld. De scheiding is namelijk gericht op het collectieve belang van de natie. Daarentegen beschouwt Yesilgöz vrijheid een individueel recht dat door niets en niemand bedreigd mag worden. Hier strijden verschillende opvattingen van individuele vrijheid en collectieve verantwoordelijkheid met elkaar.
Samenwerking
Intensieve samenwerking tussen overheid en religieuze gemeenschappen zal de samenleving juist kunnen helpen om mensen en groepen in vrede met elkaar te laten leven. In plaats van de religie achter de voordeur te duwen, zal het effectiever kunnen zijn om met religieuze en levensbeschouwelijke organisaties in gesprek te gaan en samenwerking op te bouwen die de gemeenschappelijke waarden kunnen versterken, ook in het onderwijs. De overgrote meerderheid van christelijke en katholieke scholen leren kinderen juist op basis van christelijke waarden van eerbied, naastenliefde en tolerantie respectvol met anderen om te gaan. Deze scholen zijn geen onverdraagzame religieuze scholen die met de rug naar de Nederlandse samenleving en haar waarden staan zoals Yesilgöz veronderstelt. In het verleden hebben de confessionele en andere zuilen juist een enorme bijdrage geleverd aan de emancipatie van afzonderlijke, vaak achtergestelde groepen. Die tijd ligt achter ons, maar emancipatie en integratie geschieden beter door te stimuleren dan door te verbieden, beter door begrip dan door afwijzing.
Notre Dame in Nederland?
Wat zou er gebeurd zijn indien Notre Dame in Nederland had gestaan? Zou zij dan ook in vijf jaar gerestaureerd zijn? Had dit unieke gebouw dan ook op dezelfde facilitering door de overheid kunnen rekenen? Zou er enige erkenning zijn geweest voor haar symbolische, historische en actuele betekenis voor de natie? Ik vrees dat als het aan Yesigöz had gelegen, wij nog steeds door het dak naar een lege hemel hadden moeten kijken.
[1] Beelden en de tekst van de toespraak: https://www.vvd.nl/nieuws/dilan-yesilgoz-over-vrijheid-en-integratie/ .
[2] Bijvoorbeeld: C. Cochet, La laïcité et le vivre ensemble en République française, in Revue du droit des religions 15 (2023) p. 127-144.