Radboud Universiteit
Zoek in de site...

De Pest: een onvoltooid verleden tijd

Datum bericht: 16 april 2021

De Zwarte Dood veroorzaakte vanaf de dertiende eeuw tientallen miljoenen slachtoffers. Parallellen met de hedendaagse problematiek rond COVID-19, het nieuwe coronavirus, zijn snel getrokken - uitgaves van Albert Camus' La peste vliegen als warme broodjes over de toonbank en memes met het snavelmasker gaan de hele wereld over. Hoewel Museum Het Valkhof in Nijmegen wegens COVID-19 al een tijd gesloten is, staat er voor toekomstiErwin Olaf, The Siege and Relief of Leiden, Plague Doctor, 2011 © Erwin Olaf/Universiteitsbibliotheek Leiden/Museum De Lakenhalge bezoekers een nieuwe tentoonstelling klaar: De Pest. Dit thema lijkt een voor de hand liggende keuze voor een expositie in 2020-2021. Toch werd het thema ‘de pest’ al geopperd in 2018, nog vóór iemand van het coronavirus had gehoord. Wij, zes studenten die ons bezighouden met een project over erfgoedcollecties, kregen geheel coronaproof een sneakpreview.

Meteen bij binnenkomst van de tentoonstelling wordt duidelijk dat het Valkhof meer is dan een erfgoedmuseum: hier wordt meer gedaan dan alleen het verleden tentoongesteld. Door verschillende invalshoeken maak je als bezoeker op een nieuwe manier kennis met de pest. In de eerste zaal wordt de ziekte geïntroduceerd en wordt vooral de beeldvorming eromheen besproken. Vervolgens worden verschillende manieren getoond waarop mensen probeerden om de ziekte te bezweren: door rozenkransen, amuletten, maar ook door gebed tot ‘pestheiligen’ zoals St. Sebastiaan, probeerde men zich tijdens de epidemie te beschermen tegen ziekte en dood. Dat de dood toch onvermijdelijk was, blijkt uit de volgende ruimte in de tentoonstelling. Deze is gewijd aan rituelen die ontstonden rondom de stapels lijken in witte doeken en grote massagraven. Hoe men omging met deze constante dreiging, is te zien in de ruimte erna: niet alleen historische objecten worden getoond, maar ook kunst over de dood, waar mensen uit alle tijden troost uit kunnen putten. De tentoonstelling sluit af met een positieve noot. In 1894, wanneer de pestbacterie - de Yersinia Pestis - wordt ontdekt en er een vaccin kan worden ontwikkeld, zegeviert de mens, die weer in veiligheid kan leven.

De tentoonstelling is een compilatie van ‘pestparels’ door de jaren heen. Het is vooral mooi om te zien hoe de hedendaagse kunstenaar omgaat met de pest als thema. Aan de hand van universele onderwerpen, zoals het omgaan met de dood en verlies of het bedreigende gevoel van angst en paniek, gaan hedendaagse kunstenaars de verbinding aan met het verleden. Middeleeuwse iconografie van de dood is bijvoorbeeld in een kunstwerk uit 2018 verwerkt: Carolein Smit laat in haar L’amour fou het verhaal van de dodendans versmelten met de toenmalige iconografie. Ook voor liefhebbers van digitale kunst zitten er mooie elementen in de expositie.

Hoewel er in de tentoonstelling niet altijd op een directe manier aandacht Hendrick van Holt, De Heilige Sebastiaan, omstreeks 1520-1530, Museum Het Valkhof, aankoop van het beeld is mogelijk gemaakt door een legaat van de heer Lex Harmwordt geschonken aan de coronathematiek, doen veel onderdelen onvermijdelijk denken aan de tijd waarin we nu leven. Nog voor de ruimte kan worden betreden, hangt er een poster met maatregelen ter voorkoming van verspreiding van de Zwarte Dood aan de muur. Bevreemdend voor een bezoeker van vóór 2020, maar nu de alledaagse realiteit. Ook de CNN-achtige berichtgevingen met historische wetenswaardigheden, die halverwege de tentoonstelling op tv-schermen worden weergegeven, doen denken aan de eerste weken van de lockdown, waarin iedereen aan het beeldscherm gekluisterd zat voor updates over het zich steeds sneller verspreidende virus. Door de actualiteit van het onderwerp komen ook veel oudere kunstobjecten heel dichtbij voor de hedendaagse bezoeker.

Het voor ons inmiddels bekende, beklemmende gevoel dat teweeggebracht kan worden door een bedreiging van een besmettelijke ziekte, heeft Museum Het Valkhof ook geïntegreerd in de vormgeving van de tentoonstelling. Zo zijn op bepaalde plekken de wandelgangen vernauwd om dit gevoel te weerspiegelen. Middels het kunstwerk Talking with the Enemy van Bodo Korsig is het voor het blote oog onzichtbare virus ‘zichtbaar’ gemaakt. De uitstekende keramieksculpturen, die in zo’n smalle gang aan het begin van de tentoonstelling te zien zijn, verwijzen naar de vorm van virusdeeltjes, maar geven ook het bedreigende gevoel van naderende ziekte weer. Omdat we ook nu met een pandemie te maken hebben, hebben wij deze gangen wel als iets minder prettig ervaren - we maakten ons zorgen over het waarborgen van de anderhalvemetermaatregel. Het museum heeft echter heel goed nagedacht over hoe het een situatie als deze aanpakt bij de officiële opening: er mogen straks maximaal vier mensen tegelijkertijd naar binnen, dus er zal voldoende ruimte zijn voor elke bezoeker. Daarnaast zijn deze smalle gangen verbindingen tussen zalen die veel ruimer zijn, dus kunnen bezoekers op rustigere momenten altijd de ruimte opzoeken in een volgende zaal.

Het museum, dat vooral de associatie wekt met het Romeinse verleden van Nijmegen, weet in deze tentoonstelling op een doeltreffende manier de koppeling te maken tussen het verleden en het heden. Niet alleen wordt deze koppeling gemaakt door in te spelen op de huidige coronapandemie, maar ook door het gebruik van moderne kunst naast oude kunst. Het liet ons inzien dat de pestpandemie niet behoort tot het afgesloten verleden, maar gekoppeld is aan universele gevoelens en gebruiken die tot op de dag van vandaag herkenbaar zijn. De transhistorische benadering bij deze tentoonstelling zorgt ervoor dat de grens tussen het verleden en het heden voor even lijkt te vervagen. Het museum is overduidelijk op weg om zijn toekomstvisie te bereiken: het verbinden van thema’s uit de klassieke wereld met de nabije toekomst en andersom. Hierdoor wordt het belang van het museum voor de maatschappij meer dan duidelijk. Wij hopen dat Museum Het Valkhof deze koers blijft voortzetten in de toekomst. De tentoonstelling deed ons haast verlangen naar een tijd waarin COVID-19 een thema is om in een museum te bekijken.

De Pest is direct na heropening van het museum te zien tot en met 31 mei 2021. Ga voor meer informatie naar de website van Museum Het Valkhof.

Geschreven door: Eva Cuppen, Charlotte Hermanns, Indra van Leersum, Katelijn Vooijs, Alex Wissink, Malin Zwartepoorte

Afbeeldingen

  • Erwin Olaf, The Siege and Relief of Leiden, Plague Doctor, 2011 © Erwin Olaf/Universiteitsbibliotheek Leiden/Museum De Lakenhal.
  • Hendrick van Holt, De Heilige Sebastiaan, omstreeks 1520-1530, Museum Het Valkhof, aankoop van het beeld is mogelijk gemaakt door een legaat van de heer Lex Harm.