Radboud Universiteit
Zoek in de site...

Papyri Noviomagenses: snippertjes van het oude Egypte

Datum bericht: 24 januari 2020

De oudste objecten uit de erfgoedcollectie vielen bijna uit elkaar van ellende. Classicus en papyroloog Mark de Kreij is er desondanks lyrisch over. En conserveerde de zeven papyrusfragmenten meteen ook maar. 'Alles wat met papyri te maken heeft, vind ik interessant.'

Tekst: Bea Ros

'Toen ik hier twee jaar geleden kwam werken met een Veni-beurs, zei mijn baas André Lardinois tegen mij: ‘Volgens mij hebben wij hier ook papyri en ik meen zelfs een fragment van de Ilias.’ Van de conservator van de UB hoorde ik dat deze papyri in vreselijke staat verkeerden, ze durfde er zelf niet meer aan te komen.'
Dat moet je net tegen Mark de Kreij zeggen. Hij draaide in Oxford een tijd mee in The Oxyrhynchus Papyrus Project en leerde daar de fijne kneepjes van papyri conserveren. De Papyri Noviomagenses, zeven rafelige fragmenten, waren ergens in de jaren vijftig gekocht door hoogleraar Ros. De Kreij trof ze in de UB aan los in envelopjes, elk fragment vastgelijmd op zijde. Dat was in 1967 gedaan door de nonnen van Oosterhout, in opdracht van de toenmalige conservator en op advies van de Bibliothèque National in Parijs. 'Vastlijmen op zijde was destijds inderdaad de gangbare manier', vertelt De Kreij. 'Zijde biedt in eerste instantie wel stevigheid, maar als het begint in te drogen, breekt het af en neemt het stukjes papyrus mee. Terwijl papyrus van zichzelf eigenlijk helemaal niet zo fragiel is. Je moet behoorlijk je best doen om dat kapot te krijgen. Het heeft ook tweeduizend jaar onder de grond overleefd.'

Conservering papyrusfragment Mark de Kreij-Dick van Aalst-154722Classicus en papyroloog Mark de Kreij met een papyrusfragment. Foto: Dick van Aalst

Penseeltje met water

De moderne manier van conserveren is om de papyrus tussen twee platen van speciaal veiligheidsglas te klemmen. 'Die bevestig je met plakband aan elkaar, waarbij je de hoekjes open laat, zodat het kan ademen en eventueel vocht eruit kan.'
Vorig jaar heeft De Kreij zo de eerste zes fragmenten geconserveerd en onlangs, voor het oog van zijn studenten, het resterende fragment. De kunst is om het papyrus volkomen gladgestreken tussen de glasplaten te krijgen. 'Bij één fragment zat een flapje dubbelgevouwen, de beproefde techniek is dan om die vouw met een penseeltje een beetje nat te maken. Je masseert net zo lang tot de vouw open gaat, dan steek je je penseel ertussen en werk je het steeds verder open.' Een werkje van veel geduld en precisie. 'Conserveren is een vak waarin je vooral moet werken aan je zelfvertrouwen. Als je continu bang bent dat je iets kapot maakt, lukt het niet. Je moet met vaste hand werken.'
Het zijde zit er nog steeds aan. 'In december heb ik een workshop in Leipzig en daar hoop ik te leren hoe je die zijde kunt verwijderen. Al is het de vraag of dat bij deze fragmenten de moeite waard is, want het is veel werk en we kunnen de teksten nu al goed lezen.'

Conservering papyrusfragment Mark de Kreij-Dick van Aalst-154800Eén van de papyrusfragmenten tussen glasplaten. Foto: Dick van Aalst

Dik handschrift

De Ilias zat er niet tussen, bij de zeven Papyri Noviomagenses. En ook geen werk van Sappho, de dichteres waar De Kreij onderzoek naar doet. Wel graanrekeningen, een uitnodiging voor het rituele Serapis-maal en een persoonlijke brief. Een teleurstelling? 'Nee hoor, hier gaat mijn hart ook sneller van kloppen. Alles wat met papyri te maken heeft, vind ik interessant.'
De Kreij kan tussen de regels doorlezen. 'Dit hier is het oudste fragment, derde eeuw voor Christus. Dat kun je zien aan het handschrift, dat is net iets dikker. Het is met een kwastje gedaan en niet met een pen. Als Egyptenaren Egyptisch schreven, deden ze dat met een kwastje. Maar deze tekst is Grieks en stamt dus uit de overgangsmethode toen Grieks al wel de voertaal was, na de veroveringen door Alexander de Grote.'
De oudste tekst is heel netjes en regelmatig geschreven. 'Later wordt het veel sneller. Dit fragment is tweede eeuw na Christus, dat is haast cursief. Het mooiere handschrift werd alleen nog bewaard voor bijzondere teksten, zoals Homerus en poëzie.'
De Kreij vindt ook de verticale strepen op het brieffragment fascinerend. 'Die wijzen erop dat het papyrus al was klaargemaakt voor een kasboek of zo. Ik heb zoiets nooit eerder gezien. Alsof iemand even een blaadje uit zijn kasboek scheurt om een brief te schrijven.'  
Als hij er eentje zou mogen kiezen, gaat De Kreij voor het oudste fragment. 'Die vind ik het mooiste, omdat het handschrift zo strak is. En ik denk dat dit het oudste object uit de UB is.' De datering van papyri gaat noodgedwongen altijd in eeuwen, niet in jaren. Je kijkt naar de vorm van het handschrift, de taal en dat is het wel zo’n beetje. En in de brief mag dan staan ‘in het negende jaar van de keizer’, maar ja, welke keizer dan? De Kreij heeft in Oxford een onderzoek opgezet waar ze met een elektronenmicroscoop de chemische samenstelling van de inkt meten. 'Je ziet heel veel koolstof, met soms een beetje koper en soms een beetje lood. We weten nog niet zo goed wat dat betekent. Maar we hopen dat het ons ooit gaat helpen bij de datering en lokalisering van teksten.'

Conservering papyrusfragment Mark de Kreij-Dick van Aalst-154765Studenten bekijken samen met De Kreij de papyrusfragmenten. Foto: Dick van Aalst.

Puzzelen

'Als student klassieken begin je met alleen maar teksten lezen. Op een gegeven moment liet iemand me zien dat daar ook objecten bij horen en dat die ruim tweeduizend jaar oud zijn. Sindsdien heb ik veel respect gekregen voor het historische object en vooral heel veel plezier om daarmee te werken.'
Dat werk betekent vooral grondig staren naar losse snippers tekst. De Kreij heeft de laatste jaren veel gewerkt aan een papyrusbiografie van Sappho, bestaande uit een set losse fragmenten. 'Je kunt zien dat ze van dezelfde rol zijn, want het handschrift is hetzelfde, maar we weten niet precies welke stukjes waar horen. Het is een puzzel waarbij de helft of misschien wel driekwart van de stukjes ontbreken. Papyrus heeft vezels, horizontale lijnen aan de ene kant en verticale aan de andere kant. Dat geeft een beetje houvast bij het passen en puzzelen.'
Hoewel gespecialiseerd in lyriek, krijgt hij steeds meer belangstelling voor documentaire teksten. 'Die geven je context over de cultuur. Als je begrijpt wat voor wereld het was, kun je literaire teksten ook beter plaatsen.'
Daarom wil hij deze tekstfragmenten ook gaan uitgeven. Twee werden al gepubliceerd in een artikel, maar van de overige vijf weet niemand dat ze bestaan. 'Het klinkt misschien als suffe teksten, maar ze bieden ons nieuwe datapunten. Vooral die vroege graanrekening uit de derde eeuw voor Christus, moet uitgegeven worden. Daar ga ik mijn best voor doen. Mijn plan is om volgend jaar samen met studenten die vijf fragmenten te bestuderen en er samen een artikel over te publiceren. Misschien komen er dan ook nog inhoudelijke bijzonderheden boven.'

Paspoort Papyri Noviomagenses

Objectnummer: Hs 92
Wat: 7 papyrifragmenten
Materiaal: papyrus met inkt
Datering: tussen derde eeuw voor en derde eeuw na Christus
In collectie sinds: onbekend
Uit de erfenis van: J.G.A. Ros S.J., hoogleraar Grieks (1945-1968)