Radboud Universiteit
Zoek in de site...

Universiteitsbibliotheek krijgt unieke Tauchnitz-collectie

Datum bericht: 10 maart 2020

Ruim dertig jaar verzamelde Frans Korsten ze: de kleine boekjes uit de fameuze Tauchnitz-serie met Britse en Amerikaanse literatuur. Begin dit jaar heeft de emeritus hoogleraar Engelse Letterkunde zijn verzameling geschonken aan de Universiteitsbibliotheek (UB) van de Radboud Universiteit, die daarmee een voor Nederland unieke collectie in huis krijgt.

Tekst: Bea Ros

Eind januari stopte er een busje voor het huis van Frans Korsten. Ruim twee uur later was zijn verzameling met 1200 boeken ingepakt in verhuisdozen en onderweg naar de afdeling Bijzondere Collecties van de Nijmeegse Universiteitsbibliotheek.
En bijzonder is deze verzameling zeker. De British Library in Londen en de Bodleian Library in Oxford hebben een speciale Tauchnitz-zaal met de bijna complete serie van deze tussen 1840 en 1940 uitgegeven 5371 delen British & American Authors. Buiten Engeland zijn er in bibliotheken hooguit plukjes van een paar honderd te vinden. 'Wij hadden ook enkele delen, maar de verzameling van Korsten bevatte voor ons 750 nieuwe titels, waarvan zo’n 450 voor Nederland unieke exemplaren', vertelt een opgetogen Els Peters, beleidsmedewerker bij de UB en Radboud Erfgoed. 'Bovendien zitten er vele delen bij met prachtige Jugendstil-banden, maar ook met de oorspronkelijke papieren uitgeversbandjes en dat sluit aan bij een van onze speerpunten: boekbandgeschiedenis.'

Boekband TauchnitzTauchnitz boekband, uit de collectie van Frans Korsten.

Jachtinstinct

Toen Frans Korsten 35 jaar geleden in de Tauchnitz-zaal van de Bodleian stond, dacht hij: dat wil ik ook. 'Ik had toen nog het onnozele idee dat ik de verzameling compleet kon krijgen.' Hij had al enkele deeltjes in huis, maar pas nadat hij de vuistdikke bibliografie over de serie voor een vakblad moest recenseren, ontdekte hij hoe bijzonder die Tauchnitz-boekjes waren. Ze geven een prachtig beeld van de Angelsaksische literatuur, mProf. Frans Korsten en zijn Tauchnitz Collectieet veel onbekende en veel vrouwelijke schrijvers. 'Dat was voor mij de reden om er echt in te duiken. Tja, en op een gegeven moment komt dan het jachtinstinct naar boven.'
In het pre-internettijdperk was hij aangewezen op het betere speurwerk in antiquariaten. 'Ik had altijd een titellijst op zak en gaf die ook mee aan familieleden die op reis gingen. Eens kreeg ik een tip van mijn broer dat er in Heythuysen een handelaar veel delen had. Maar ik moest wel snel zijn, want hij bewaarde ze in een schuur met lekkend dak.' Tijdens een vakantie in Frankrijk trof hij in een dorpje tot zijn verbazing in een tweedehands boekwinkel maar liefst 250 Tauchnitzs aan. Ze bleken afkomstig van een bibliotheek in Biarritz, ooit een geliefde badplaats voor Engelsen. 'Ik probeerde rustig te blijven en niet te gretig, maar ik kon mijn enthousiasme toch niet verbergen. Ik heb ze natuurlijk te duur gekocht, voor zeshonderd euro.'
Een purist is hij niet. 'Sommige verzamelaars willen alleen de originele band. Maar mij ging het ook om de inhoud. Ik heb nooit een Tauchnitz laten staan.'

Revolutionair

Wat maakt deze kleine boekjes nou eigenlijk zo bijzonder? Dat heeft alles te maken met de vooruitstrevende, haast moderne aanpak van de uitgever, Christian Bernhard Tauchnitz (1816-1895). Hem stond niets minder dan een cultuurideaal voor ogen: het verspreiden van goede Angelsaksische lectuur voor betaalbare prijzen. 'Lange tijd hielden uitgevers de prijzen kunstmatig hoog. Tauchnitz drukte de boeken voor een tiende van de prijs. Dat was revolutionair, zo goedkoop', vertelt Korsten. Zijn boeken waren pockets avant la lettre, in de meest goedkope uitvoering met een papieren bandje, maar ook in luxere roodlinnen band leverbaar.
Tauchnitz mocht zijn boeken niet verkopen op de Engelse markt, maar op het Europese vasteland vonden de deeltjes gretig aftrek, onder meer via, ook weer revolutionair, boekstalletjes op stations. 'Het was de eerste en voorlopig ook de enige grootschalige kennismaking buiten Engeland met de Engelse en Amerikaanse literatuur. Daarnaast circuleerden er in Engeland ondanks het verbod vanaf het begin toch Tauchnitz-delen, ook op treinstations. Hij heeft gezorgd voor een enorme cultuurverspreiding.'
Terwijl in de negentiende eeuw copyright nog niet bestond en roofdrukken eerder regel dan uitzondering waren, sloot deze uitgever uit Leipzig contracten met schrijvers en betaalde hij hen keurig royalties uit. Korsten: 'Hij was snel, ondernemend en innemend. Hij had goede contacten met Charles Dickens en vroeg hem ook om tips: wie zijn de nieuwe talenten?”

Ene Rita

Behalve voor boekhistorici vormt de serie ook voer voor literatuurwetenschappers. Zo telt de serie veel onbekende en vooral ook veel vrouwelijke schrijvers. 'Ik zit al jaren achter ene Rita aan', vertelt Korsten, 'maar tot nu toe heb ik nog niet achterhaald wie ze was. Schrijven was voor vrouwen eigenlijk onwelvoeglijk, een vrouw mocht niet over emoties schrijven. Vaak kozen ze daarom alleen een voornaam of een mannelijke naam als pseudoniem, de Brönte zussen deden dat aanvankelijk ook.'
De meeste romans werden in de negentiende eeuw eerst als feuilleton in kranten gepubliceerd. Tauchnitz zat erbovenop en drukte de boeken al terwijl de inkt van de laatste aflevering nog nauwelijks droog was. Deze feuilletonversies bieden interessant vergelijkingsmateriaal met latere boekedities waarin de schrijver lichte wijzigingen heeft aangebracht in het verhaal. 'Sommige studenten van mij hebben daar scripties over geschreven, maar er ligt nog een schat aan dingen om uit te zoeken.'

De collectie Tauchnitz ten huize van Frans Korsten IMG_5256 800xDe collectie Tauchnitz ten huize van Frans Korsten.

Schenking

Precies dat was de reden voor Korsten om zijn collectie aan de UB te schenken. 'Op een gegeven moment is een verzameling dood. Ik vond geen nieuwe delen meer en als je er niets meer mee doet, is het passief bezit.'
Aanvankelijk probeerde hij de verzameling in zijn geheel nog te verkopen. 'Antiquairs wilden wel de pronkstukken, maar de Rita’s hoefden ze niet. Toen bedacht ik: een universiteitsbibliotheek kan de boeken bewaren en behouden voor studenten en onderzoekers.'
Aanvankelijk reageerde de UB in de persoon van Els Peters terughoudend. 'De ruimte en tijd voor ontsluiting zijn kostbaar, dus bij collecties van meer courante boeken zeggen we tegenwoordig vaak nee. De schenking moet passen in je collectie en bij de opleidingen die we hier hebben.' Maar toen ze ontdekte om wat voor bijzondere verzameling het ging, zei ze graag ja.  
Korsten hield zelf nog een kleine vierhonderd boekjes, de incomplete delen en gehavende exemplaren. 'Daar kun je in de UB niet mee aankomen, vond ik.' Mist hij zijn collectie? Vanaf zijn bureau in zijn werkkamer keek hij er dagelijks op uit. 'Het was een mooi uitzicht. Maar ik vind het een heel prettig idee dat ze nu in de UB staan. En ik kan er altijd nog heen om een deeltje in te zien.'