Marc Van Ranst en Marcel Becker - Foto Ramon Tjan
Marc Van Ranst en Marcel Becker - Foto Ramon Tjan

De pandemieën van de toekomst | Gesprek met viroloog Marc Van Ranst, internist-infectioloog Chantal Rovers en communicatiewetenschapper Noelle Aarts

Hoe moeten we omgaan met een volgende pandemie? Hoe bepaal je welke belangen het zwaarst wegen? Moeten politici in tijden van crisis de teugels tijdelijk aan wetenschappers geven? Of moeten ze deze juist steviger dan ooit in handen houden om chaos te voorkomen? Viroloog Marc Van Ranst was in de coronaperiode een van de belangrijkste adviseurs voor de Belgische overheid en gaf in de media onvermoeid tekst en uitleg bij de genomen maatregelen. Lees hoe we volgens Marc Van Ranst het beste als samenleving met toekomstige pandemieën kunnen omgaan.

Er zijn tijdens dit gesprek geen video- of geluidsopnames gemaakt.

Woensdag 18 oktober 2023 | 20.00 – 21.30 uur | Collegezalencomplex, Radboud Universiteit | Radboud Reflects en Faculteit der Medische Wetenschappen Bekijk de aankondiging.

Verslag

Door Pam Tönissen

De pandemieën van de toekomst

Pandemieën zullen ook in de toekomst een deel van ons leven blijven uitmaken. Maar hoe kunnen we als maatschappij het beste met de pandemieën van de toekomst omgaan? Hoe moet de verhouding tussen de politiek en de wetenschap er uitzien, en hoe krijg je mensen mee als er vervelende maatregelen genomen moeten worden? Viroloog – en kersverse Eredoctor van de Radboud Universiteit – Marc Van Ranst, internist-infectioloog Chantal Rovers en communicatiewetenschapper Noelle Aarts gingen hierover in gesprek onder leiding van ethicus Marcel Becker. Een zwaar thema? Misschien, maar toch klonk er in de zaal geregeld een lachsalvo.

De viroloog en het publieke debat

De avond begint met een gesprek tussen Van Ranst en Becker: “had u 5 jaar geleden gedacht dat er een pandemie zou komen?” vroeg Becker. Van Ranst antwoorde dat dit statistisch een paar keer per eeuw voorkomt, maar dat er ook structurele oorzaken zijn: “we zijn inmiddels met 8 miljard mensen. Hoe meer mensen, hoe gemakkelijker een infectieziekte zich kan verspreiden.” Het is onmogelijk om te voorspellen, maar dát er een komt in de toekomst staat buiten kijf. Voor Van Ranst is het dan ook een vanzelfsprekendheid om als wetenschapper naar voren te treden in het maatschappelijk debat. De maatschappij heeft in je geïnvesteerd en dan is het als wetenschapper je plicht om het publiek te informeren als er een besmettelijk virus rondwaart, benadrukte hij.

Marc Van Ranst en Marcel Becker - Foto Ramon Tjan
Marc Van Ranst en Marcel Becker - Foto Ramon Tjan

Onder wetenschappers is er tijdens een crisis geregeld discussie over hoe een virus zich gedraagt en wat de beste aanpak is. Maar volgens Van Ranst moet er op een bepaald moment actie ondernomen worden, en dan is het niet nuttig om heel lang publiek te discussiëren over maatregelen die relatief weinig moeite kosten zoals handen wassen. “Je kunt niet een pandemie managen door te zeggen dat we eigenlijk totaal niet weten hoe nuttig handen wassen is, want dan krijg je niemand mee.” Discussie onder wetenschappers hoeft niet te betekenen dat je mensen nergens duidelijkheid over kunt geven.

Door zijn prominente publieke rol krijgt Van Ranst veel bedreigingen over zich heen. Hij stelde dat dit tijdens een chaotische crisis onvermijdelijk is. Als mensen in de war en bang zijn, dan zullen ze zoeken naar een manier om alles eenvoudiger te maken. “Als je dan een viroloog de huid vol kan schelden, dan is dat voor sommigen een uitlaatklep.” Maar, vervolgde Van Ranst, de mensen die je online bedreigen of uitschelden, zijn niet altijd wie je verwacht: soms blijkt er een oud omaatje met een kat achter te zitten.

Alvorens de andere twee wetenschappers op het podium uit te nodigen, vroeg Becker Van Ranst wat Nederland beter heeft gedaan tijdens de coronapandemie, en wat België juist beter deed. Het woord ‘intelligente lockdown’ wat jullie in Nederland gebruikte was een fantastische term,” lacht Van Ranst. Bovendien heeft Nederland enorm doordacht beslist om slechts één minister van volksgezondheid aan te stellen om de crisis te coördineren. In België waren dit er acht. Maar wat België beter heeft gedaan is ventilatie. “Ik begrijp totaal niet dat in deze zaal geen CO2 meter staat. In België staat in elk café, in elke zaal een CO2 meter. Dat is een van de weinige zinvolle dingen die je kunt doen.”

Wetenschap en waarden

Ook aan Chantal Rovers en Noelle Aarts vroeg Becker hoe zij aankijken tegen het naar buiten brengen van discussies onder wetenschappers in crisistijden. “Ik probeer erop te letten dat de discussie die er is, niet wordt uitvergroot” antwoorde Rovers. Er zijn altijd meningsverschillen over data en maatregelen, maar meningsverschillen benadrukken omwille van amusement kan zeer schadelijk zijn.

Toch kan het als wetenschapper lastig zijn om je in publiek uit te spreken, zeker als je dicht bij het beleidscircuit zit. Rovers vertelde bijvoorbeeld dat er ook bij het RIVM mensen waren die twijfelden aan het besluit om de booster-campagne uit te stellen, maar dat dit voor hen lastig is om publiekelijk te benoemen vanwege hun positie. Dit was voor haar in haar rol als Radboudwetenschapper gemakkelijker. Van Ranst beaamde dit, maar lost dit op door ervoor te zorgen dat hij met iedereen altijd een klein beetje ruzie houdt: “dan is iedereen alvast een beetje boos op je, en dan kun je de meeste dingen zeggen.”

Chantal Rovers, Marc Van Ranst en Marcel Becker - Foto Ramon Tjan
Chantal Rovers, Marc Van Ranst en Marcel Becker - Foto Ramon Tjan

Becker richtte zich tot Aarts: “in wetenschapscommunicatie spelen waarden een grote rol. Hebben de Nederlandse virologen genoeg aandacht gehad voor waarden?” Aarts antwoordt dat ze hier ongetwijfeld veel aandacht voor gehad hebben, maar dat juist waarden gedurende de pandemie verschuiven. In het begin was er vooral paniek, en nog niet zo veel scepsis over de wetenschap. Maar gaandeweg ging de pandemie anders uitwerken voor verschillende bevolkingsgroepen. En dan komen de waarden in het geding. “Vanuit de virologie is het doel om de besmettingen laag te houden, dus gaan de kroegen dicht. Daarmee raak je de waarde van de ontwikkeling van de jeugd. Daar ontstaat dus frictie tussen waarden,” aldus Aarts.

Noelle Aarts, Chantal Rovers, Marc Van Ranst en Marcel Becker - Foto Ramon Tjan
Noelle Aarts, Chantal Rovers, Marc Van Ranst en Marcel Becker - Foto Ramon Tjan

Hierop vroeg Becker zich af aan wie het dan is om tussen waarden te kiezen? Is dit aan de wetenschappers of de politiek? “In de eerste fase was de politiek compleet onzichtbaar,” antwoordde Van Ranst. De politiek heeft zich als het ware verstopt achter de wetenschappers. Aarts voegde hieraan toe dat je diegenen die betrokken worden bij een politieke discussie niet kunt verwijten dat ze over de grenzen van hun eigen vakgebied heen gaan praten. “Over sec de feiten zijn we vlug uitgepraat. Het gaat al heel snel over waarden.”

Tot slot vroeg Becker naar verbeterpunten voor de toekomst. Aarts stelde dat we veel meer kennis uit de samenleving kunnen halen. Studenten kregen bijvoorbeeld vaak te horen dat ze te veel feesten en daardoor de boel verergerden. Maar veel studenten zijn juist tijdens de lockdowns heel creatief geweest in het vinden van manieren om de besmettingen in hun eigen kringen omlaag te houden. Daar was nauwelijks oog voor, en dat zou de volgende keer beter kunnen.

Aankondiging

Hoe moeten we omgaan met een volgende pandemie? Hoe bepaal je welke belangen het zwaarst wegen? Moeten politici in tijden van crisis de teugels tijdelijk aan wetenschappers geven? Of moeten ze deze juist steviger dan ooit in handen houden om chaos te voorkomen? Viroloog Marc Van Ranst was in de coronaperiode een van de belangrijkste adviseurs voor de Belgische overheid en gaf in de media onvermoeid tekst en uitleg bij de genomen maatregelen. Kom en luister hoe we volgens Marc Van Ranst het beste als samenleving met toekomstige pandemieën kunnen omgaan.

Er worden deze avond geen video- of geluidsopnames gemaakt.

Wetenschap en politiek

Om bij een volgende pandemie sterfte of andere ernstige gevolgen door de infectie te voorkomen, is het misschien opnieuw nodig om ingrijpende maatregelen te nemen. Die ook weer gevolgen voor onze mentale gezondheid, het bedrijfsleven, de cultuursector, het onderwijs en de horeca hebben. Een lastige politieke puzzel, want hoe bepaal je wat in welke fase het zwaarst weegt? Hoe kunnen politiek en wetenschap zich het beste tot elkaar verhouden bij toekomstige pandemieën?

Communicatie

Op communicatiegebied liggen er in de toekomst grote uitdagingen. Hoe zorg je ervoor dat mensen de juiste informatie krijgen, en dat er genoeg vertrouwen is om deze informatie ook voor waar aan te nemen? Het is lastig om draagvlak te creëren voor maatregelen die mensen die niet tot een risicogroep behoren en sectoren op de korte termijn schaden, ook al zijn ze voor de risicogroep in de acute fase en voor ieders gezondheid op de lange termijn beter. Helemaal als niet direct zichtbaar is wat een maatregel voor positief gevolg heeft.

Bovendien spreekt informatie uit verschillende bronnen elkaar soms tegen of komen er nieuwe wetenschappelijke inzichten waardoor informatie in de loop van de tijd verandert. Hoe ga je om met weerstand tegen maatregelen? En hoe motiveer je mensen om hun eigen belangen tijdelijk ondergeschikt te maken aan dat van de hele samenleving?

Viroloog Marc Van Ranst gaat in gesprek met internist-infectioloog Chantal Rovers en communicatiewetenschapper Noelle Aarts over het samenspel tussen communicatie, politiek en wetenschap bij toekomstige pandemieën. Kom luisteren en stel zelf ook je vragen.

Eredoctoraat

Vanwege het 100-jarig bestaan van de Radboud Universiteit ontvangt Marc Van Ranst namens de Faculteit der Medische Wetenschappen een eredoctoraat op dinsdag 17 oktober 2023. Hij  ontvangt dit eredoctoraat vanwege zijn moedige rol in het propageren van op wetenschap gebaseerde adviezen en standpunten tijdens de coronacrisis. VOX sprak alvast met Van Ranst over dit eredoctoraat: Viroloog Marc Van Ranst gaat de confrontatie aan met complottheorieën: ‘Ik ben geen actieheld’


Over de sprekers

Marc Van Ranst is viroloog aan de Katholieke Universiteit Leuven. Hij kreeg internationale bekendheid tijdens de COVID-19-pandemie, waarbij hij één van de belangrijkste adviseurs van de Belgische overheid was. Naast zijn wetenschappelijk werk geeft hij onvermoeibaar duiding aan de actualiteit, via sociale media en kranten, op radio en tv.

Noelle Aarts is communicatiewetenschapper aan de Radboud Universiteit en verbonden aan het Institute for Science in Society. Ze doet onderzoek naar gesprekken tussen stakeholders met verschillende achtergronden en belangen bij complexe thema’s, en ze is een expert op het gebied van conflict, onderhandeling en dialoog.

Chantal Rovers is internist-infectioloog en hoogleraar Uitbraken van infectieziekten aan het Radboudumc. Ze doet onderzoek op het gebied van infectieziekten en pandemische paraatheid. Daarnaast is ze expert op het gebied van de gespecialiseerde zorg voor patiënten met zeer ernstige besmettelijke infectieziekten zoals ebola.

Contactinformatie

Wil je op de hoogte blijven van de activiteiten van Radboud Reflects? Schrijf je dan in voor de nieuwsbrief.

Organisatieonderdeel
Radboud Reflects
Thema
Politiek, Zorg & Gezondheid