T. Manders, A. van der Vleuten en M. Becker bij Europees burger zijn, wat betekent dat?
T. Manders, A. van der Vleuten en M. Becker bij Europees burger zijn, wat betekent dat?

Europees burger zijn, wat betekent dat? | Lezing en gesprek met Europarlementariër Toine Manders en politicoloog Anna van der Vleuten

Je bent Nijmegenaar, Nederlander. Misschien voel je je Gelderlander, Brabander of Limburger. Al deze identiteiten helpen ons als burger om onze plek in de samenleving te definiëren en vorm te geven. Maar hoe zit het met ons Europees burgerschap? Voelen we ons ook verbonden met de gemeenschap die ons als Europeanen verenigt? Leer van Europarlementariër Toine Manders en politicoloog Anna van der Vleuten over de vraag in welke mate er sprake is van Europees burgerschap, of deze verbonden is aan een Europese identiteit en hoe dit zich verhoudt met de stad, regio en het land waar wij ons ook mee verbonden voelen.

Video | Podcast 

Donderdag 28 maart 2024| 20.00 – 21.30 uur |De Lindenberg, Nijmegen | Radboud Reflects en Europees Parlement Liaisonbureau in Nederland. Bekijk de aankondiging.

Verslag 

Door Bas van Woerkum-Rooker | Foto's door Ramon Tjan

Naast Nijmegenaren en Nederlanders, zat de zaal deze avond vol met mensen die zich Europeaan voelen. Een flinke meerderheid steekt de hand op nadat gespreksleider Marcel Becker vroeg, ‘Wie van u voelt zich Europeaan? Gezien de groeiende rol van Europese instellingen in ons dagelijks leven, wordt deze vraag steeds belangrijker. Waardoor voelen we ons Europees burger? Is dat gebaseerd op gevoel, gedeelde waarden, of nog iets anders? Politicoloog Anna van der Vleuten en Europarlementariër Toine Manders spraken over wat het betekent om Europees burger te zijn. Dit programma was een samenwerking met Europees Parlement Liaisonbureau in Nederland.

Een Europees gevoel

“Mijn naam is Toine Manders en ik ben Brabander. Zo voel ik me ook. Ik ben er trots op om Brabander te zijn”, zei Manders. Volgens de Europarlementariër is het oude narratief over Europa en het gevoel over het belang voor Europa, aan het verdwijnen. “Nooit meer oorlog” was lang het narratief dat Europa bijeenhield, en bovendien de reden voor de oprichting van de voorganger van de Europese Unie: ter bewaking van de vrede en vrijheid. Welvaart, dus economische belang, kwam daar later bij. Wanneer welvaart, vrede en vrijheid voor mensen vanzelfsprekend worden, stelde Manders, kunnen we het ons “veroorloven” om de vrijheid en vrede die de EU biedt, te bekritiseren.. Manders vroeg zich af hoe we Europa weer kunnen verenigen. Manders denkt dat het hebben over gedeelde waarden en ingewikkelde morele vraagstukken zoals immigratie, het gevoel van gezamenlijkheid niet teweegbrengt.

Toine Manders bij Europees burger zijn, wat betekent dat?
Toine Manders bij Europees burger zijn, wat betekent dat? - foto Ramon Tjan

In plaats daarvan kijkt Manders om zich heen, naar voetbalwedstrijden en andere grote evenementen waar sterke groepsgevoelens heersen. Denk aan supporters die zich oranje kleden en het Nederlands elftal uit volle borst toezingen. “We moeten iets doen wat minder intellectueel is, meer instinctief, om Europeanen bij elkaar te brengen.” Hij toonde twee video’s. Een van een EU-liedjesfestival – niet te verwarren met het Eurovisie songfestival, waar bijvoorbeeld ook Australië aan meedoet – en een EU-voetbaltoernooi. “Zouden de Britten voor Brexit hebben gestemd als ze niet meer in de Champions League mochten meedoen?” Manders had daar sterke twijfels bij. Op dit moment behandelen we de EU volgens hem als een tweedehandsfiets: we maken er gebruik van zolang het werkt, maar zodra er iets kapot gaat, doen we er afstand van. Manders pleitte ervoor dat we meer van Europa moeten gaan houden, en investeren in een Europese identiteit zoals je investeert in een goede relatie. 

Kritisch burgerschap

Van der Vleuten vond een Europees gevoel helemaal niet zo belangrijk voor Europees burgerschap. Zij stelde vooral kritisch burgerschap voorop. Uit onderzoek blijkt dat 92 procent van de Nederlanders weet dat je een klacht kunt indienen bij de EU. “Dat stelt mij gerust”, zei Van der Vleuten. Ze benadrukt wel dat de EU niet gebaseerd moet zijn op de vraag “wat levert het mij op?”. Als de EU alleen maar gaat over of je er als burger voordeel van hebt, dan kunnen pro-Europese gedachten zo omslaan wanneer de nadelen zwaarder gaan wegen. Moet er niet toch een gevoel bij? Zij stelde daarbij de vraag wat voor gevoel dat dan moet zijn. Dat hoeven geen “lentekriebels” te zijn, stelde ze, waarna ze aan de hand van vijf frames liet zien welke gevoelens er ten opzichte van de EU zijn geweest – frames die vandaag nog steeds doorklinken. 

In het eerste frame, dat rond 1955 ontstond, ontstond het beeld van "de zuinige Nederlander" tegenover "de EU als spilzieke ander". Het tweede frame, van grofweg de jaren 60, kenmerkte zich door een vaag positieve houding van "Het zal wel goed zijn". Dit beeld werd voornamelijk gevormd door beperkte kennis over de rol van Europese instellingen en staat lijnrecht tegenover kritisch burgerschap. Het derde frame draaide om economische belangen: de EU werd gezien als dienstbaar aan het kapitaal - grote bedrijven en instellingen - en niet aan de burgers. In het vierde frame, in de jaren 90, werd Nederland gepresenteerd als het voorbeeldigste jongetje van de klas, terwijl andere EU-lidstaten als profiteurs werden gezien. Het laatste, meest recente frame, beschouwt de EU als “de goede ander”. Hierbij wordt benadrukt dat de EU groener en geëmancipeerder is dan Nederland, bijvoorbeeld op het gebied van klimaatdoelen en vaderschapsverlof, waarin veel landen Nederland vooruit zijn. Zonder de EU zou het ouderschapsverlof in Nederland waarschijnlijk veel korter zijn. “Kortom, gevoelens rondom burgerschap gaan in allerlei richtingen. Dat vormt volgens mij een hele kwetsbare basis”, concludeerde Van der Vleuten. 

Een wereld zonder grenzen

“Zit er muziek in Europa?” vroeg Van der Vleuten zich af. Ze verwees naar het Eurovisieliedje "Europapa" van Joost Klein. Wanneer Klein zingt, "Aan het einde van de dag zijn we allemaal mensen. M'n vader zei me ooit: Het is een wereld zonder grenzen", gaat het over waarden die individuele landen overstijgen, waaronder kritisch burgerschap. Ook Manders haalde het nummer van Klein aan en benadrukte dat het creëren van een gevoel van verbondenheid een manier is om mensen pro-Europees te laten denken en stemmen. Hij vreesde dat als we te veel nadruk leggen op waarden en intellectuele aspecten, zoals het belang van open grenzen, de Europese Unie binnen nu en 10 jaar uit elkaar zou vallen, ondanks zijn eigen geloof in die waarden. Van der Vleuten was het daar niet mee eens: Als Europeanen actief hun stem laten horen, bijvoorbeeld door te stemmen en klachten in te dienen – zelfs als zij anders zouden stemmen of klagen – dan heeft Europa een toekomst. Een Europees gevoel is daarbij niet nodig. 

Anna van der Vleuten bij Europees burger zijn, wat betekent dat?
Anna van der Vleuten bij Europees burger zijn, wat betekent dat? - foto Ramon Tjan

Aankondiging

Je bent Nijmegenaar, Nederlander. Misschien voel je je Gelderlander, Brabander of Limburger. Al deze identiteiten helpen ons als burger om onze plek in de samenleving te definiëren en vorm te geven. Maar hoe zit het met ons Europees burgerschap? Voelen we ons ook verbonden met de gemeenschap die ons als Europeanen verenigt? Dit is een vraag die steeds relevanter wordt, vooral gezien de groeiende rol van de Europees instellingen in ons dagelijks leven. 

Kom, in de aanloop naar de Europese verkiezingen, luisteren naar Europarlementariër Toine Manders en politicoloog Anna van der Vleuten over de vraag in welke mate er sprake is van Europees burgerschap, of deze verbonden is aan een Europese identiteit en hoe dit zich verhoudt met de stad, regio en het land waar wij ons ook mee verbonden voelen. Hoe uiten we ons burgerschap? En op welke manier ervaren wij de rol van de Europese instellingen in ons dagelijks leven?

Nationaal en Europees Burgerschap

Wie het de Europese staatsburgers vraagt krijg gemengde reacties. De een voelt zich Europeaan terwijl de ander daar juist weer niets van moet hebben. Uit een steekproef blijkt dat 88 procent van de Nederlanders zich verbonden voelt met hun land. Maar slechts 55 procent voelt zich verbonden met het Europese continent. Tijdens de afgelopen Europese verkiezingen stemde dan ook slechts 41.93% van de stemgerechtigden in Nederland. En dat terwijl de rol van de Europese instellingen in het dagelijks leven steeds groter wordt. Wat begon als een puur economische samenwerking tussen een handvol landen is uitgegroeid tot een politieke gemeenschap met grotere verschillen tussen de lidstaten. Waarom voelen mensen zich zo veel meer verbonden met het land waarin ze wonen dan met de grotere politieke gemeenschap waar hun staat deel van is? 

Brusselse bemoeienis

Lidstaten zijn sterk afhankelijk van de Europese Unie, die al decennia zorgt voor welvaart en stabiliteit. Terwijl de rol van de Europese Unie economisch groter is geworden, bijvoorbeeld in de mate van consumentenbescherming, wordt er nu ook al jaren gestreefd naar een gemeenschappelijke Europese waardengemeenschap. Toch lijkt dit weinig mensen iets te zeggen. Brussel is ver weg, en wordt vaak beschreven met woorden als ‘bemoeienis’ en ‘regeltjes.’ In plaats van te hechten aan de Europese gemeenschap, wordt er sterk vastgehouden aan de eigen cultuur en tradities van lidstaten. Hoe kan Europa voor verbinding zorgen onder de Europeanen? Blijft  de perceptie van de Europese Unie beperkt tot ‘bemoeienis’? Beperkt het Europees burgerschap zich tot het uitoefenen van het stemrecht eens in de vijf jaar of gaat Europeaan zijn verder dat dat? Moeten we wel allemaal Europeaan willen zijn? En zo ja, gaan er dan ook dingen verloren?

Europarlementariër Toine Manders en politicoloog Anna van der Vleuten duiken deze avond in moeilijkheden rondom Europees burgerschap en de verbintenis met Europa.

Over de sprekers

Toine Manders is Europarlementariër voor het CDA. Hij richt zich daarbij vooral op de Europese interne markt. Zo maakte hij zich hard voor het plan om maar één oplader toe te staan voor alle mobiele telefoons. Tijdens zijn huidige termijn is hij lid van de parlementaire commissies Interne Markt en consumentenbescherming (IMCO), Werkgelegenheid en Sociale Zaken en Juridische Zaken.

Anna van der Vleuten is politicoloog aan de Radboud Universiteit. Als hoogleraar Contesting Europeanization houdt ze zich bezig met Europese en Internationale politiek, gender en diversiteit. Speciale interesse gaat uit naar Europa als ‘normative power’.

Contactinformatie

Wil je op de hoogte blijven van de activiteiten van Radboud Reflects? Schrijf je dan in voor de nieuwsbrief.

Organisatieonderdeel
Radboud Reflects
Thema
Actualiteiten, Filosofie, Internationaal, Politiek, Samenleving, Wetenschap