Ignaas Devisch bij Gezond genoeg? | Lezing en gesprek met filosoof Ignaas Devisch
Ignaas Devisch bij Gezond genoeg? | Lezing en gesprek met filosoof Ignaas Devisch

Gezond genoeg? | Lezing en gesprek met filosoof Ignaas Devisch

Wanneer ben je gezond? Gezond zijn betekent al lang niet meer ‘niet ziek zijn.’ Het is een waarde geworden, een ideaal waarnaar je hoort te streven. Maar het lastige met een ideaal is dat je het nooit helemaal kunt bereiken. Het kan altijd gezonder, fitter, sportiever en bewuster. Bestaat er zoiets als gezond genoeg? En wat doet de manier waarop we naar gezondheid kijken met onze individuele vrijheid en verantwoordelijkheid? Gezondheid nastreven kan een ongezonde obsessie worden waardoor het omslaat in het tegendeel. Leer van filosoof Ignaas Devisch en denk verder over hoe gezondheid ons leven bepaalt.

Video | Podcast

LUX | Radboud Reflects | Bekijk de aankondiging.

Verslag 

Door: Pam Tönissen | Foto's: Ramon Tjan 

Medisch ethicus Ignaas Devisch nam de overvolle zaal van LUX in zich op. “Óf jullie vervelen je allemaal te pletter, of jullie zijn allemaal masochisten om op een maandagavond naar een filosoof te komen luisteren,” grapte hij. Er klonk een lachsalvo, en niet voor de laatste keer op deze avond. Het thema ‘gezondheid’ mag dan zwaar lijken, er waren gelukkig genoeg komische momenten. 

Breed, normatief en vloeibaar

Devisch trapte zijn verhaal af door twee centrale vragen te stellen: vanuit welk gezondheidsbegrip gaan we vandaag om met ziekte en gezondheid? En hoe kunnen we de relatie begrijpen tussen dit gezondheidsbegrip en onze individuele verantwoordelijkheid in deze context?

 “Gezondheid vandaag de dag kun je zien als een langdurige opstand tegen de dood. We leggen ons niet neer bij de dood, en we gaan er niet meer vanuit dat je leven je lot is,” zegt Devisch. Dat maakt dat we steeds moeilijker kunnen omgaan met alles wat te maken heeft met toeval en lot. Als er iets mis gaat is onze eerste vraag: ‘wie heeft er schuld?’ Dit past in het maakbaarheidsideaal: we willen controle verwerven over ons leven, en gezondheid is de ultieme plaats waar we dat doen. 

Ignaas Devisch bij Gezond genoeg? | Lezing en gesprek met filosoof Ignaas Devisch
Ignaas Devisch - Foto Ramon Tjan

Volgens Devisch is ons begrip van gezondheid breder, normatiever en meer vloeibaar geworden. We vetrekken vanuit een heel breed begrip van gezondheid wat heel veel behelst. En hoe breder ons begrip van gezondheid, hoe meer we ziek zijn. “Als je gezondheid ziet als een ideaal waar alles in je leven mee samenhangt, zul je aan heel veel moeten voldoen voor je jezelf als ‘gezond’ ziet.” 

Daarmee is ons gezondheidsbegrip dus ook normatief, gaat Devisch verder. Ooit was gezondheid een feit: je was gezond of ziek, en dat kon je vaststellen. Tegenwoordig is gezondheid een norm: je bent ziek tot het tegendeel bewezen is. Het streven naar gezondheid kan daardoor ook omslaan en een ongezonde obsessie worden, zodat je alles gaat reduceren tot gezondheid. Dat komt doordat normen de neiging hebben om op te schuiven terwijl we ernaar streven. Het is dus nooit goed of gezond genoeg. En wie vindt die normen uit? “Dat is de moeilijkheid: iedereen en niemand. Ze dwarrelen rond in de samenleving en mensen voelen zich verplicht om ernaar te handelen.”

Ten slotte is gezondheid vloeibaar geworden, besloot Devisch dit deel van zijn verhaal. Dit hangt volgens hem samen met de prestatiemaatschappij. “Het bredere ideaal van ‘het kan altijd beter’ is ook in ons idee van gezondheid binnengeslopen. Het begrip ligt niet meer vast, maar heeft altijd een open einde.”

Verantwoordelijk voor je eigen gezondheid?

Devisch richtte zich vervolgens op de vraag naar verantwoordelijkheid. Verantwoordelijkheid, stelde hij, betekent dat je kunt worden afgerekend op de keuzes die je hebt gemaakt. Als je niet geïnformeerd bent is dat vaak lastig. Daarom zegt men in de gezondheidszorg dat je mensen pas verantwoordelijk kunt houden als je ze voldoende geïnformeerd hebt. Maar heeft voldoende informatie altijd invloed op je leefstijl? “Tot nu toe stelt ons gezondheidssysteem geen voorwaarden aan de zorg die je krijgt.” Het zou heel anders zijn als je eerst aan een paar leefstijl voorwaarden zou moeten voldoen. Heeft een zware roker bijvoorbeeld even veel recht op zorg als een niet-roker? De informatie over de schadelijkheid van roken is immers bekend. Devisch benadrukte dat deze debatten vaak gaan over wat hij ‘arme mensen ziekten’ noemde: overgewicht, roken etc. Waar we veel minder over discussiëren, stelde hij, is medische overconsumptie: “hoger opgeleiden komen vaak voor allerlei screenings het ziekenhuis in, ook als ze geen klachten hebben. Dat is ook een enorme belasting van de zorg. Maar daar hebben we het niet over, want deze groep bepaalt de discussie.” 

Saar Boter en Ignaas Devisch bij Gezond genoeg? | Lezing en gesprek met filosoof Ignaas Devisch
Saar Boter en Ignaas Devisch - Foto Ramon Tjan

Hoe verantwoordelijk kun je zijn voor je gezondheid? Met een tabel liet Devisch zien dat er allerlei factoren zijn die onze gezondheid bepalen, waarvan de meeste individu-overstijgend zijn. Denk aan ruimtelijke ordening, luchtkwaliteit, waar je geboren wordt etc. “Alleen leefstijl blijft over als gebied waar je echt iets als individu te controleren hebt, en zelfs daar zijn vraagtekens bij te plaatsen. “Het zou een vereniging zijn van het maatschappelijk debat als we alleen over gezondheid denken op individueel niveau.”

Terug naar gezond genoeg

Is ons idee van ziekte ook veranderd, net als ons idee van gezondheid?” vroeg gespreksleider Saar Boter na afloop van Devisch’ lezing. Devisch denkt van wel. Voor onze grootouders had lijden namelijk zin, vertelde hij. Het idee was dat als je op aarde lijdt, je hier in het hiernamaals voor wordt beloond. We zien nu aan de discussies rond levenseinde dat dat inmiddels heel anders ligt. Lijden aan het eind van je leven dient geen moreel nut meer, maar is nodeloos en dus onwenselijk. Devisch benadrukte dat hij het een goede zaak vindt dat we nu iets aan nodeloos lijden kunnen doen. “Maar we zullen nooit de perfecte gezondheid realiseren. Mensen en perfectie gaan niet samen.”

Saar Boter en Ignaas Devisch bij Gezond genoeg? | Lezing en gesprek met filosoof Ignaas Devisch
Saar Boter en Ignaas Devisch in LUX - Foto Ramon Tjan

“Hoe moeten we gezondheid dan wél zien?” besloot Boter het interview. “We moeten opnieuw gaan afspreken wat de minimumgrenzen van gezondheid zijn,” aldus Devisch. “Wil je daar voorbij? Prima. Maar dat betekent niet dat andere mensen zich schuldig moeten voelen als zij dat niet doen. En op het niveau van de samenleving moeten de gezonde keuzes gemakkelijker worden gemaakt dan de ongezonde keuzes. Er moet dus een ‘gezond genoeg’ komen.” 

 

Aankondiging

Wanneer ben je gezond? Gezond zijn betekent al lang niet meer ‘niet ziek zijn.’ Het is een waarde geworden, een ideaal waarnaar je hoort te streven. Maar het lastige met een ideaal is dat je het nooit helemaal kunt bereiken. Het kan altijd gezonder, fitter, sportiever en bewuster. Bestaat er zoiets als gezond genoeg? En wat doet de manier waarop we naar gezondheid kijken met onze individuele vrijheid en verantwoordelijkheid? Gezondheid nastreven kan een ongezonde obsessie worden waardoor het omslaat in het tegendeel. Kom luisteren naar filosoof Ignaas Devisch en denk verder over hoe gezondheid ons leven bepaalt. 

Gezondheidsobsessie

Volgens medisch filosoof Ignaas Devisch hebben we de steeds meer de neiging om ons leven te reduceren tot gezondheid. Preventief aan je gezondheid werken, is prima maar er is een omslagpunt. Scroll door Instagram, en het stikt van de afgetrainde fitboys en fitgirls die je precies vertellen welke amandelmelk, chiazaad en peulvruchten je in je smoothie moet doen. Op de meeste telefoons staan stappentellers en aan menige pols hangt een smartwatch die de bloedwaardes bijhoudt. De vraag luidt dan: zijn we gezonder of doen we alsof we meer met onze gezondheid bezig zijn omdat dat nu eenmaal hoort? Sociale normen zorgen op een subtiele manier voor sturing van ons gedrag terwijl wij allemaal denken vrije en onafhankelijke keuzes te maken.

Gezond én ongezond

Gek genoeg bestaat die toegenomen aandacht voor gezondheid in een maatschappij die met zware gezondheidsproblemen kampt. We worstelen met overgewicht, ouderdomsziekten nemen toe, de mentale gezondheid van jongeren holt achteruit. Hierdoor komt de zorg steeds verder onder druk te staan. Hoe kan het dat we zó veel bezig zijn met gezondheid, maar tegelijkertijd in zo’n ongezonde samenleving leven? Ben jij zelf verantwoordelijk voor je gezondheid, of de politiek? Wie bepaalt wat ‘gezond zijn’ eigenlijk betekent? En wat heeft gezondheid te maken met macht? Kom luisteren naar filosoof Ignaas Devisch en bekijk gezondheid door een filosofische bril.

Over de spreker

Ignaas Devisch is hoogleraar Medische filosofie en ethiek aan de Universiteit Gent en was vijf jaar lang als gastonderzoeker verbonden aan de Radboud Universiteit. Hij is daarnaast actief als columnist bij de Standaard en directeur van Itinera Instituut. In zijn onderzoek richt hij zich vooral op filosofische vraagstukken in de gezondheidszorg, een thema dat ook in zijn meest recente boek En nog een goede gezondheid (2023) centraal staat.

Contactinformatie

Blijf op de hoogte:

Schrijf je in voor de nieuwsbrief

Organisatieonderdeel
Radboud Reflects
Thema
Filosofie, Gedrag, Samenleving, Wetenschap, Zorg & Gezondheid