Zoek in de site...

Verslag Why Read The Bible When we Have Piketty?

Lecture by theologian and economist Albino Barrera
Donderdag 26 mei 2016 | 19.30 - 21.30 uur | Coffee Corner Universiteitsbibliotheek

Albino Barrera is hoogleraar Economie en theologie aan het Providence College in de VS.
Floris Heukelom is universitair docent Economie en bedrijfseconomie aan de Radboud Universiteit.

Veel heeft de Bijbel op het eerst gezicht niet te zeggen over economie. Het is bovendien een religieus document - hoe vind je daar een antwoord op vragen uit de seculiere samenleving? Tijdens zijn lezing zette de Amerikaanse theoloog en econoom Albino Barrera het christelijke gedachtegoed tegenover de hedendaagse economische praktijken. Een warm pleidooi voor een christelijke blik op economie.

Veel protestante en katholieke commentaren over de staat van de economie zijn hetzelfde als de bevindingen van seculiere filosofen, economen en sociale wetenschappers. Maakt dat de theologische invalshoek overbodig? Nee, luidde het antwoord van Barrera. “De christelijke theologie heeft een ander vertrekpunt: ze baseert zich op de openbaring. Daardoor doemt een drieledig probleem op. Ten eerste gelooft niet iedereen in een God. En zelfs als iedereen in God gelooft, dan gelooft niet iedereen in dezelfde God. En al zouden we allemaal in dezelfde god geloven, kunnen we nog over de interpretatie twisten.” Als de theologie zich toch in het publieke debat mengt, moet de boodschap wel opwegen tegen die obstakels.

Creatie

Barrera waagde het erop. Hij presenteerde het publiek zes theologische stellingen, om die vervolgens te koppelen aan de hedendaagse economische praktijk. Vervolgens stelde hij het christelijk ideaal er tegenover. De eerste stelling uit de theologie is die van creatie. Empirisch gezien weten we dat we bestaan, maar noodzakelijk is ons bestaan zeker niet. Barrera: “We weten dat omdat er voor ons een geschiedenis was. Bovendien zal er na ons bestaan nog meer leven en geschiedenis zijn. Ons bestaan is contingent!” Het menselijk bestaan is gecreëerd. Dat moet komen door een niet gecreëerd wezen: God, die bovendien garant staat voor zijn eigen bestaan.

Welk wereldbeeld schuilt er achter de economie? Er wordt veel ruimte geclaimd voor persoonlijke autonomie. “Neem bijvoorbeeld privé-eigendom. Mensen denken dat als ze iets in bezit hebben zonder een ander mens te schaden of een wet te overtreden, dat ze het eigendom naar eigen inzicht kunnen inzetten,” aldus Barrera. De christelijke visie is anders: je mag dat eigendom wel hebben, maar je hebt de verplichting en verantwoordelijkheid die daar bij komt kijken. Jouw stuk land mag je niet alleen voor je eigen welvaart gebruiken. Deel het met je arme buren. Je houdt je niet enkel aan de wet maar je doet uit eigen beweging meer dan naar de letter van je wordt verwacht.

Imago Dei

De tweede theologische stelling die Barrera poneert is imago dei; de premisse dat de mens geschapen is naar het beeld van God. De mens, met rede en wil begiftigd, is in staat moreel te handelen. Barrera: “Het wereldbeeld dat aan de economie ten grondslag ligt, is erg materialistisch georiënteerd. Uitgangspunt zijn universele wetten waaraan de mens hulpeloos wordt uitgeleverd.” Dat zag je duidelijk terug in de late jaren ’90. Veel banken stonden op het punt om te vallen. Er was een wetenschapper die zei: we moeten derivaten reguleren. Machtige lieden spanden tegen haar samen en voorkwamen op die manier dat derivaten aan banden werden gelegd. Ze geloofden meer in self-healing markets. We kennen de uitkomst van die overtuiging, en wel in de vorm van de economische crisis die zich in 2008 aandiende. Het christelijke gedachtegoed is anders, weet Barrera. “Economie is een menselijk bouwsel. Het is de mens die moreel en oorzakelijk verantwoordelijk is voor processen en uitkomsten van de markt.”

Zonde

De zonde is de derde stelling die Barrera aanstipte. “Wie zondigt gaat in tegen de goddelijke orde van de creatie. Daarmee doe je God geen pijn, want die is perfect. Pijn lijden we zelf. Door te zondigen gaan we tegen onze eigen natuur in. Daarmee staan we het soort persoon dat we hadden kunnen zijn in de weg. Markten worden vanuit economisch perspectief echter gezien als amoreel: je kunt handel drijven als er partners zijn die zaken willen doen. Dat heeft als gevolg dat bedrijven kunnen speculeren met voedsel, waardoor de voedselprijzen toenemen. Of neem de ontwikkeling van ethanol, waar maïs voor nodig is. Daardoor stijgt de prijs van maïs plotseling. De armen lijden daaronder. Anti-sociale voorkeuren zijn in het christelijke gedachtengoed uitgesloten: sommige dingen moeten simpelweg niet toegestaan worden.

Verlossing

Zonde heeft in het christelijke gedachtegoed niet het laatste woord. De menselijke soort kan op verlossing rekenen, zo luidt de vierde stelling. De economische sector laat zich vaak leiden door individualisme, is op winst gefocust. Barrera draagt schrijnende voorbeelden aan van peperdure medicijnen, een prijs die kunstmatig wordt opgekrikt door een farmaceut. Het christelijke alternatief is het centraal stellen van het collectief, in plaats van het eigen belang. De gemeenschap is namelijk de enige plek waar je kunt floreren, omdat je de mensheid dan ziet als familie van God. Je kunt je verplaatsen in de hoop, de dromen en het lijden van de ander. Zo ontwikkel je empathie: ik kan mezelf in jouw zien, ik zie een fellow child of God.

Eenheid met God

De vijfde stelling die Barrera aanhaalde: Het ultieme doel van een mensenleven is de uitnodiging tot eenheid met God. Daaruit vloeit het eeuwige leven voort. In de economische praktijk echter zijn het materialisme, consumentisme en economisme die hoogtij vieren. Zeker het economisme is erg dominant. Bij het nemen van een besluit, zal het economische argument altijd prevaleren boven andere beweegredenen. Volgens het christelijk ideaal is dit niet de bedoeling en moet de economie vooral instrumenteel zijn.

De hemel is hier

Ten slotte betoogt Barrera dat we in het christelijke gedachtegoed niet eerst dood te hoeven gaan om van de hemel te genieten. We kunnen daar al mee beginnen door oog te hebben voor de eerste tekenen van hemel op aarde; een soort voorproefje. Je kunt namelijk Gods liefde altijd voelen en internaliseren. Hoe verhoudt deze gedachte zich tot economie? Spreek eens met een libertariër en stel hem de vraag voor welk doel hij zijn economisch handelen inzet. Dan zegt hij: ‘dat is jouw zaak niet!’ In het christelijke denken is het jouw zaak wel, want je moet je economische keuzes maken in het belang van het moreel goede. Ook het economische leven is namelijk een gift van God.

Historie

Floris Heukelom heeft aandachtig geluisterd naar de lezing van Barrera en schetst er een historische achtergrond bij. Vroeger werden economie en theologie namelijk helemaal niet zo tegenover elkaar gesteld, vertelt Heukelom. “In de tijd dat de economische discipline het levenslicht zag – de 18e eeuw – waren economen gelovig. Soms waren ze theoloog. Bovendien werden economie en theologie op hetzelfde level bediscussieerd.” Dat verandert in de jaren zestig van de vorige eeuw, wanneer secularisering inzet. Met het verdwijnen van religie raakt ook de morele vraag uit het zicht. Dat is wat ik hoor in het betoog van Barrera: hoe seculier de samenleving ook is, we kunnen het nog steeds hebben over morele kwesties.” Dat beaamt Barrera: “De economie is te belangrijk om alleen aan economen over te laten.”

Door: Karlijn Ligtenberg