Zoek in de site...

“Vol overgave - in vriendschap, religie en kunst”

Verslag van Vol overgave | lezingen, gesprek, muziek en meer
Woensdag 14 december 2016 | 19.30 - 21.30 uur | Collegezalencomplex Radboud Universiteit

Het begrip overgave lijkt in onbruik geraakt. We kennen het misschien wel het best in de context van ‘handen omhoog of ik schiet!’. Hoewel we het begrip misschien vergeten of verleerd zijn, kan het ons vandaag de dag toch nog wat zeggen. Dat lieten wetenschappers en kunstenaars zien tijdens een gevarieerde avond van Radboud Reflects.

Onontwarbare complexiteit

Hoogleraar religie en gender Maaike de Haardt herlas voor de gelegenheid de Canadese bestseller Fall On Your Knees (1996) van Ann-Marie MacDonald. De roman laat geen thema onderbelicht: rassenvermenging, discriminatie, migratie, sekse, economische ontwikkelingen – ze komen allemaal aan bod. Ook de vele dimensies van het katholieke geloof passeren de revue in het familie-epos dat zich in de eerste helft van de vorige eeuw afspeelt, vertelde De Haardt. “In mijn theologische lezing van het boek gaat het over overgave en genade die in al hun onontwarbare complexiteit in vele gestalten verschijnen. Overgave als toewijding krijgt in dit boek vele gezichten: mooi, aangrijpend, onnozel, gepassioneerd en onconventioneel. Overgave is ook grotesk, grof en wreed. Religie heeft in de roman een dubbelzinnige rol: de roman laat zien op welke verschillende en ongelijktijdige manieren religie, en het katholicisme in het bijzonder, een rol kan spelen in het leven van mensen. Leerstelligheid, oprechte devotionaliteit, bijgeloof en ongeloof gaan hand in hand.”

Overgave als onderdrukking

Het begrip overgave is ook problematisch, stelde De Haardt. “Theologen hebben duidelijk gemaakt dat overgave de meest ideale geloofshouding is. Overgave werd primair geïnterpreteerd als onvoorwaardelijke gehoorzaamheid, zelfopoffering, zelfverlies en onderwerping aan de wil van God, met als meest voorbeeldige voorbeeld het offer van Abraham en als meest ideale voorbeeld de overgave van Jezus aan de wil van de Vader. Met name voor vrouwen heeft dit verplichte ideaalbeeld destructieve gevolgen gehad. Zeker daar waar onvoorwaardelijke overgave aan God gelijkstond aan onvoorwaardelijke gehoorzaamheid aan de echtgenoot of vader.”

Overgeven is verliezen

Hoogleraar Filosofie van de managementwetenschappen René ten Bos vloog het begrip overgave juist vanuit een heel andere hoek aan. Hij dook de geschiedenis van de filosofie in om een beeld te schetsen van wat overgave aan wetenschap betekent. Ten Bos: “Het verhaal gaat dat toen Thales van Milete in een waterput kukelde terwijl hij vol toewijding de hemel bestudeerde. Dat kwam hem op hoongelach van een vrouw te staan die het voorval aanschouwde. Ze vroeg Thales: ‘Hoe denk jij de hemel te kunnen begrijpen terwijl je niet ziet wat er voor je voeten ligt?’ Dit verhaal illustreert dat overgave altijd te maken heeft met verlies of afstand doen van iets. Wie zich helemaal wijdt aan de hemel, moet niet denken dat hij nog iets weet wat interessant is voor het dagelijks leven.”

Het juk van de wetenschap

Plato’s allegorie van de grot kan niet ongenoemd blijven in dit verhaal. In de allegorie staan mensen centraal die zijn vastgeketend in een grot. Ze kijken naar de vervliegende schaduwen tegenover hen. In hun optiek zijn die schaduwen de werkelijkheid, ze hebben geen weet van een wereld buiten de grot. Uiteindelijk stapt één van hen op en verlaat de grot om er vervolgens achter te komen dat die schaduwen niet echt zijn, maar slechts een afspiegeling blijken van de echte wereld. Hij keert terug naar de grotbewoners om de waarheid met ze te delen. Het is echter de vraag of de achterblijvers begrijpen wat de ontsnapte grotbewoner gezien heeft. De achterblijvers hadden namelijk niet het voorrecht de ware wereld te aanschouwen. Bovendien kun je je afvragen of de nieuw opgedane kennis in het belang van de grotbewoners is. Volgens Ten Bos kan wetenschap in die zin ontnuchterend zijn voor mensen. Het is heel goed denkbaar dat mensen een leven leiden zonder behoefte aan een wetenschappelijke invulling of duiding daarvan. Ten Bos: “Wetenschap stelt ons vaker bloot aan het onverbiddelijke van de werkelijkheid en zal daarom niet gemakkelijk vertrouwen afdwingen. Godsdienst, cultuur en folklore zijn voor veel mensen minstens zo overtuigend.”

Geen vriendschap onder nonnen

Als laatste wierp theoloog Mirjam Wolthuis een licht op overgave. Ze sprak over vriendschap, misschien wel de bekendste vorm van overgave. Is echte vriendschap mogelijk zonder je eraan over te geven? Verlies je met een eventuele overgave aan de ander een deel van jezelf? Wolthuis vertelde dat in het klooster waar ze nu werkt, vriendschap tussen novicen vroeger verboden was. Wandelen met zijn tweeën was niet toegestaan, dat mocht je enkel gedrieën doen. Wolthuis: “In de regelingen stond dat particuliere vriendschappen een bedreiging waren voor de gezamenlijkheid. Bovendien draaide het kloosterleven om overgave aan Moeder Overste, niet om overgave aan een vriendin.”

Studievrienden

Dat bracht Wolthuis op de vraag of een mens meerdere personen in haar leven kan hebben die op volledige toewijding kunnen rekenen. Zelf heeft ze ervaren dat het mogelijk is. Aan haar studietijd in Nijmegen hield ze een vriendengroep over die samen feministische lectuur bestudeerde. Wolthuis: “We kwamen ooit samen met een gedeelde ambitie om het patriarchaat omver te werpen. We gingen voor een gezamenlijk ideaal dat de gemeenschap als het ware belangrijker maakte dan het individu, als waren we moderne nonnen. We deelden vergelijkbare overtuigingen, of konden daar in vrijheid over spreken. Vriendschappelijk werd onze band doorheen de tijd, toen ideologie en politiek ruimte maakten voor persoonlijke verhalen. Inmiddels hebben we zoveel gedeeld en meegemaakt. We zijn vriendinnen die door de jaren heen aan een paar woorden genoeg hebben. Niet omdat we de details van elkaars leven bijhouden, maar wel omdat de tijd de inzichten vermeerdert, de betrokkenheid vergroot en het respect voor ieders levensweg behoudt. Is dat onvoorwaardelijkheid? Noem het overgave; het blijkt te kunnen naast zo veel andere relaties.”

Door: Karlijn Ligtenberg