Zoek in de site...

Met Immanuel Kant denken over Europese eenwording

A1_RR_Glendinning_nomarks_4Verslag Europe’s Promise. Kant’s Point of View
Lecture by philosopher Simon Glendinning 
Maandag 13 februari 2017 



Luister naar de podcast, bekijk de video of foto's.

Kunnen we ons begrip van Europa scherpen door te kijken naar de filosofie van Immanuel Kant? De Britse filosoof Simon Glendinning denkt van wel. Hij legde in een lezing bij Radboud Reflects uit waar het Kant om te doen was: hij wilde niet toe naar een verenigde staten van Europa, maar een verenigd Europa van staten. Lees verder over euro-scepsis, federalisme en het Kantiaanse alternatief voor die twee dominante zienswijzen.

Politieke verlangens

Glendinning nam twee politieke verlangens als uitgangspunt: enerzijds heerst bij staten het verlangen naar zelfbepaling, zelfbestuur en soevereiniteit. Anderzijds is er een politiek verlangen naar een unie met andere naties. Wie dat nastreeft, zal een deel van het eerste politieke verlangen moeten laten bekoelen. “Maar waarom zou je eigenlijk streven naar een eenheid van naties als je nationale soevereiniteit hebt bereikt? Dat doet je omdat je weinig hebt aan nationale autonomie, als er in een buurland geen vrede heerst.”

Schots referendum

Voordat Glendinning het denken van de Duitse filosoof Immanuel Kant presenteerde, ging hij in op het Schotse referendum. In september 2014 mochten inwoners van Schotland antwoord geven op de vraag of Schotland een onafhankelijk land moest zijn. Opmerkelijk genoeg namen de Schotten een soeverein besluit dat leidde tot een beperkte soevereiniteit: ze gaven aan dat ze onderdeel van het Verenigd Koninkrijk wilden blijven. Zo’n 55 procent van de stemmers stemde tegen Schotse onafhankelijkheid, ondanks het feit dat een nee-campagne nooit “erg sexy” is, voegde Glendinning daaraan toe. “Het alledaagse vinden we doorgaans niet zo interessant. Desondanks was er toch een meerderheid die daar niet aan wilde tornen.”

Soevereiniteit

Het referendum raakte aan een belangrijk principe: soevereiniteit.Foto: Ted van Aanholt Glendinning: “Dat is de capaciteit om voor jezelf beslissingen te maken zonder dat je eerst met anderen tot overeenstemming hoeft te komen. Soeverein zijn is zoiets als zwanger zijn: dat ben je of dat ben je niet, maar niet een beetje er tussenin. Als je een besluit moet delen met anderen, maakt dat de groep als geheel soeverein. Als je een besluit wilt nemen, dan moet je toestemming vragen. Net zoals mijn kinderen met mij moeten overleggen of ze vrienden kunnen uitnodigen.”

Euroscepsis, federalisme of een alternatief?

In internationale relaties, en in het bijzonder tussen onafhankelijke, zelfbesturende vrije landen, vormt soevereiniteit het centrale vertrekpunt. Euroscepticisme bevraagt in die context dan ook de noodzaak en waarde van een soevereine macht op Europees niveau, vertelde Glendinning. Aan de andere kant van het spectrum bevinden de Eurofederalisten zich, die juist een toenemende eenwording van Europese volken verwachten. Die eenwording zal in the end vragen om een Europese regering met soevereine macht, zoals afzonderlijke staten die nu kennen.

Wereldbestuur?

Met het gedachtegoed van Immanuel Kant in het achterhoofd probeert Glendinning een derde weg in te slaan, die laveert tussen de twee genoemde opties: een Europese unie van vrije staten. Voordat hij die presenteerde, liet hij eerst zien hoe Kants denken over internationale relaties door andere filosofen werd begrepen. Volgens de Duitse filosoof Georg Wilhelm Friedrich Hegel was Kant ervan overtuigd dat vrede zou worden gerealiseerd door de oprichting van een wereldunie. Hegel vond het echter een onbegrijpelijke gedachte dat al die particuliere willen – de natiestaten – tot zo’n algemene wil zouden komen. Volgens hem zou er altijd wel weer iets gebeuren tussen de staten, waardoor er onenigheid ontstaat, en een internationale unie onmogelijk blijkt.

Gedeelde soevereiniteit

Foto: Ted van AanholtTegen het eind van de achttiende eeuw voorspelde Immanuel Kant dat er binnen tweehonderd jaar een Europese unie zou zijn. Waarom verwachtte hij dat? Zijn gedachte was als volgt: Als twee landen uit de unie in oorlog verkeren, raken andere landen daar onherroepelijk bij betrokken. Ook al hebben de buurlanden geen juridische autoriteit, toch zullen zij volgens Kant proberen het conflict op te lossen. Ze bereiden op die manier indirect de weg voor een groot, politiek lichaam. Kant geloofde dat er uiteindelijk een unie zou ontstaan vanwege het gedeelde belang bij het veiligstellen van het geheel. Kant streefde daarom naar een soeverein orgaan op een niveau dat boven de individuele landen uitstijgt. Op die manier wordt de kans op oorlog verkleind en blijft de nationale soevereiniteit toch gedeeltelijk behouden. Je geeft dus wat soevereiniteit weg, maar krijgt er ook veiligheid voor terug, aangezien het risico op oorlog afneemt.

Verenigd Europa van staten

Geen onafhankelijke staten van Europa, noch een verenigde staten van Europa maar een verenigd Europa van staten, is wat Glendinning in de geest van Kant voorstelde. De oprichting van de verenigde staten van Europa zou niet wenselijk zijn: wetten verliezen namelijk hun impact naarmate de regering hun reikwijdte laat toenemen. Daar komt bij dat machtige staten graag hun stempel willen drukken op de wereldorde. Wanneer dit gebeurt komt echter niet de algemene wil tot uitdrukking, maar enkel een bijzondere wil.

Europese Unie

Wat doet de Europese Unie op dit moment? Er wordt gesproken over een steeds hechtere unie. Is het idee daarachter niet een sterke federale structuur, op weg naar een internationale, Europese regering? Glendinning suggereerde dat een hechtere unie zou betekenen dat er toenemend wederzijds begrip en respect is, wat niet hetzelfde is als toe bewegen naar één regering. Glendinning vroeg de bezoekers een blik te werpen op een – door en door Kantiaans – tekstfragment dat een belangrijke rol speelde in de onderhandelingen tussen de Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk. In die tekst werd gesteld dat de verdragen die ten grondslag liggen aan een hechtere Europese Unie als primaire doel hebben om vertrouwen en begrip onder volken te generen. Volken die bovendien leven in open en democratische samenlevingen en een gedeelde erfenis van universele waarden delen. Ook stond in het onderhandelingsvoorstel dat de verdragen niet het equivalent zijn van politieke integratie. Dit voorstel werd, in de ogen van Glendinning, helaas afgewezen. Het laat zien dat de Europese Unie momenteel niet de Kantiaanse koers vaart.

Door: Karlijn Ligtenberg

Podcast:

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.