Zoek in de site...

Inleiding in het denken van Hans Joas

A1_RR_Joas_nomarksInleiding in het denken van Hans Joas door filosoof Jean-Pierre Wils
Lezing
2 maart 2017

Podcast | Foto's

Bekijk ook de terugblik van de lezing van Hans Joas.

De komende twee jaar is de Duitse socioloog Hans Joas gasthoogleraar op de Faculteit Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen van de Radboud universiteit. Hij is dat op uitnodiging van filosoof Jean-Pierre Wils en met medewerking van de Stichting Thomas More. In deze periode werkt Hans Joas aan een nieuw boek, getiteld The Power of the Sacred, waarvan hij tijdens zijn lezing bij Radboud Reflects een voorproefje gaf.

Wie is Joas?

(c) Ted van AanholtHans Joas werd in 1948 geboren in Beieren. Toen Jean-Pierre Wils aan de universiteit van Tübingen promoveerde, was Hans Joas hier docent. Daarna is hij lange tijd hoogleraar sociologie geweest aan de Freie Universität Berlin, gasthoogleraar aan University of Chicago, directeur van het Max Weber Institut in Erfurt en op dit moment verbonden aan de Humboldt Universität Berlin.

Seculariseringsparadigma

Jean-Pierre Wils: “Het seculariseringsparadigma heeft een dusdanige vanzelfsprekendheid dat het onwaarschijnlijk is dat een serieuze wetenschapper deze these in twijfel trekt. Toch is Joas een sterke criticus van de seculariseringstheorie. Joas is ook op een andere manier een ‘buitenbeentje’, namelijk door zich vanaf het begin van zijn carrière sterk te associëren met het Amerikaans pragmatisme. Deze stroming heeft een slechte reputatie in Europa, dat zowel door linkse als rechtse intellectuelen wordt afgewezen als een “dollarsociologie”, een exponent van het kapitalisme. Joas heeft zich uitvoerig gewijd aan dit misverstand rondom het pragmatisme. Kenmerkend voor deze sociologische stroming is het uitgangspunt om alle ideeën te plaatsen binnen het perspectief van menselijk handelen. Hierdoor is het nodig om een adequaat handelingsbegrip te ontwikkelen.

Intelligente creativiteit

Centraal binnen dit begrip staat het concept van de intelligente creativiteit, ofwel het probleemoplossend vermogen: het menselijk handelen is verkennend, niet onderhevig aan algemene wetmatigheden, en altijd op zoek naar verbeteringen in het menselijk bestaan. Men dient in het leven geen abstracte ideeën of algemene waarheden na te jagen, maar stap voor stap naar verbetering te streven. Binnen het pragmatisme gaat bijvoorbeeld de discussie over vrijheid altijd over concrete vrijheid. Denkend over democratie ziet men dat die altijd onderweg is, met vallen en opstaan. Dit tempo dienen we ook te respecteren. Uit linkse hoek komt vaak de kritiek dat het pragmatisme geen affiniteit zou hebben met universalistische projecten. Dat dit onterecht is, blijkt o.a. uit Joas’ werk over mensenrechten, dat zowel universalistisch als pragmatisch is. De werkelijkheid, aldus Joas, laat zich niet reduceren tot dualistische concepten maar is altijd complexer. Ook daarom is Joas terughoudend ten aanzien van de grote sociologische theorieën zoals het moderniseringsnarratief en de seculariseringsthese. Eén van Joas’ boeken over dit thema is Die Kreativität des Handelns.

Verlossingsreligies

In zijn boek Die Achsenzeit beschrijft Joas een revolutionaire omwenteling in het denken die zich wereldwijd rond 500 v. Chr. voltrok: de transitie van mythisch naar een heel andere manier van denken. Voor het eerst was men in staat een onderscheid te maken tussen een wereldlijk en een  transcendent niveau. Hierdoor was de sacrale legitimatie van een bepaalde heerschappij steeds moeilijker. Voor het eerst werd kritiek op een heerser mogelijk. Men zou deze tijd de Eerste Verlichting kunnen noemen waarin een eerste vorm van reflexiviteit werd ontwikkeld. Men kwam tot het inzicht dat symbolen slechts symbolen zijn. Uit deze omwenteling in het denken ontstonden ook de eerste Verlossingsreligies, omdat zij gebruik maken van de ontstane breuk en aanzetten ontwikkelen tot een universalistische moraal.

Grote verklaringen

(c) Ted van AanholtDe in deze tijd ontstane dynamiek speelt ook in de 19e en 20e eeuw nog een rol, bijvoorbeeld in de rationaliseringstheorie van Max Weber, die leidde tot de onttovering van de wereld. Maar, stelt Joas, deze universalistische impulsen zijn niet onderhevig aan teleologisch doel, zoals soms gesteld wordt, maar ontwikkelen zich stap voor stap. De geldigheid van een universalistische moraal staat niet los van haar wordingsgeschiedenis: de mensenrechten, bijvoorbeeld, zijn niet “ontdekt”, niet geopenbaard. De geldigheid van de mensenrechten is gegroeid met de tijd, en dit verhaal is altijd noodzakelijk. Het succes van veel moderniteitsnarratieven is deels het gevolg van hun eigen suggestieve kracht; ze analyseren niet alleen maar zijn tegelijk normatief. En dit heeft wederom tot gevolg dat mensen gaan geloven dat het ook daadwerkelijk zo is. Joas waarschuwt tegen de ideologische suggestieve macht van dit type grote verklaringen. Zijn kritische houding laat zich ook verklaren vanuit zijn wetenschappelijke kader: het pragmatisch paradigma maakt sceptisch ten opzichte van grote theorieën.

Objectieve waarden?

Hoewel Joas het katholicisme bekritiseert door te stellen dat deze religie zich in 1700 nog steeds in een staat van vóór 500 v. Chr. verkeerde omdat er nog geen onderscheid tussen het heilige en het profane was, is hij ook bijzonder kritisch ten opzichte van de seculariseringsthese. Deze theorie stelt dat er een universele ontwikkeling plaatsvindt waarbinnen religie in toenemende mate een steeds kleinere rol gaat spelen. Dit, zegt Joas, is empirisch duidelijk niet het geval. In Nederland bijvoorbeeld wordt veel gesproken over normen en waarden, terwijl men nauwelijks nog weet wat waarden zijn. De eerste valkuil in deze discussie is de gedachte dat dat waarden objectief zijn. Wanneer er ruzie is over normen, is de voorgestelde oplossing dan ons te oriënteren op objectieve waarden. De tweede valkuil is de gedachte dat waarden enkel subjectief zijn, en dat ieder zijn eigen voorkeur mag hebben. Joas vertegenwoordigt een derde positie: hij stelt dat waarden ontstaan in menselijke interactie. Waarden worden ontdekt, verdedigd, gedifferentieerd etc. in de praktijk van alledag. Het gesprek hierover is interessant omdat we in de praktijk al snel ontdekken dat we ons niet zomaar neerleggen bij de idee dat waarden enkel subjectief zijn. En, stelt Joas, waarden worden pas interessant wanneer ze concreet gemaakt worden.

Mensenrechten

Hans Joas heeft ook veel gepubliceerd over (het ontstaan van) mensenrechten,(c) Ted van Aanholto.a. in Die Sakralität der Person. Centraal hierin staan de historische ontwikkelingen op gebied van slavernij en folter. Hieruit ontstond een opvatting over fundamentele rechten, en hieruit voortvloeiend de subjectieve vanzelfsprekendheid dat slavernij en folter niet wenselijk zijn. Deze opvatting wordt hiermee objectief en tegelijk affectief, een schending ervan roept emoties op: het lijkt Het wordt onbegrijpelijk dat het ooit anders was, dat folter en slavernij ooit een positieve connotatie hadden. Het is noodzakelijk dat deze twee kanten samenkomen, want waarden zijn niet enkel een cognitieve opvatting. Deze affirmatieve theorie van Joas is in zekere zin optimistisch, zij gaat uit van Vernunft en de idee dat er in de geschiedenis een voorzichtige vooruitgang te bespeuren is.

Door: Liesbeth Jansen

Video

Podcast

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.