Zoek in de site...

De meeste politieke uitspraken vallen niet in de categorie waar/onwaar

Waarheid in verkiezingstijd aankondiging siteWaarheid in verkiezingstijd 
Lezingen door Ronald Tinnevelt, Bé Breij, Eric Sanders, Gudrun Reijnierse, Peter van der Heiden en Liesbeth Hermans
I.s.m. Faculteit der Letteren
Donderdag 9 maart 2017
Podcast | Video

In een divers programma met meerdere wetenschappers van de Radboud Universiteit werd gekeken naar de rol van waarheid en ware feiten bij de verkiezingen. Derk Venema leidde de avond en opende met de vraag wat feiten precies zijn en of feiten nog een rol spelen in de verkiezingsstrijd.

Post-truth en politiek

(c) Ted van AanholtRechtsfilosoof Ronald Tinnevelt trapte de avond af met een korte lezing over waarheid en politiek en alternatieve waarheden. Om het onderwerp in te leiden liet hij een filmfragment zien van een speech van Trump waarin hij reageert op de lage aantallen publiek die er waren bij zijn inaugurele rede. Trump maakt zich bij uitstek schuldig aan verdraaide waarheden, alternatieve waarheden en regelrechte leugens. We horen de laatste tijd vaak de term post-truth, post-waarheid. Deze term wordt gebruikt als objectieve feiten minder invloed hebben op de publieke opinie dan emoties en meningen. Tinnevelt vroeg zich af waarom de meeste mensen dit geen probleem lijken te vinden, waardoor Trump zijn gang kan gaan.

Ruimte voor emoties

We denken vaak dat er in politiek geen plaats is voor passies en emoties, dat feiten de grondslag zijn van de politiek en dat politiek draait om waarheid. Dit zijn volgens Tinnevelt drie misverstanden. Om dit te illustreren liet hij een fragment zien waar Rutte te maken kreeg met boze Groningers in een debat over de gaswinning. Hier lijken rede en emoties tegenover elkaar te staan. De redelijke Rutte wordt onderbroken door emotionele burgers. De filosoof Michael Walzer heeft al laten zien dat politiek niet kan zonder emoties en passies en dat emoties zeker niet verstoken zijn van redelijkheid.

Objectieve feiten

Politiek kan niet vrij zijn van feiten. Politieke meningen zijn nodig, maar er zijn grenzen. Meningen zijn geen feiten. Tegelijk zijn er werkelijk politiek neutrale feiten moeilijk te vinden. Feiten zijn nog geen politiek beslissingen. Feiten spelen dus een belangrijke rol in de politiek, maar vallen er niet mee samen. Er is in de politiek altijd een afweging tussen middel en doel. In die zin is politiek bedrijven niet te vergelijken met wetenschap bedrijven, waar je wel altijd op zoek gaat naar feiten.

Macht in plaats van waarheid

In de politiek gaat het om politieke macht, niet om waarheden. Politici hebben wel een ideaal dat ze nastreven en daarbij gebruiken ze meningen en feiten. De meeste politieke uitspraken vallen niet in de categorie waar/onwaar. Een uitspraak als ‘Levenslang moet levenslang zijn’ is een normatieve uitspraak en niet als waar of onwaar te bestempelen. Er kunnen feiten aan deze uitspraken ten grondslag liggen, maar de feiten zijn niet direct te vertalen naar politieke uitspraken.

Kritisch oordeelsvermogen

Dat politiek ook draait om emoties, passies, macht en ideologie betekent niet dat feiten en waarheden er niet toe doen in de politiek. Het zijn nog steeds ijkpunten waaraan we politieke beloften kunnen afmeten. Maar er moet volgens Tinnevelt het besef zijn, zowel bij politici als bij burgers, dat kritisch oordeelsvermogen in de politiek steeds belangrijker is geworden.

Polarisering door de media(c) Ted van Aanholt

Politiek historicus Peter van der Heiden en communicatiewetenschapper Liesbeth Hermans gingen met elkaar in gesprek over de rol van de politiek en van de journalistiek bij het winnen van stemmen. Hermans stelde dat politieke informatie naar ons toekomt door middel van de journalistiek. De journalistiek heeft de neiging om twee partijen tegenover elkaar uit te spelen, waarbij een echt gesprek niet mogelijk is. De journalistiek zou meer ruimte moeten laten voor echte debatten en gesprekken, die genuanceerd zijn. Nu is er vooral ruimte voor polarisering. Volgens Van der Heiden is de journalistiek vooral bezig met de vraag welke partij de grootste wordt en wie er met wie wil regeren. De inhoud van partijprogramma’s en de ideologie van partijen lijkt er niet meer toe te doen.

Zwevende kiezers

Er zijn op dit moment meer zwevende kiezers dan ooit. En ze zweven extremer, de partijen waar ze tussen twijfelen liggen soms programmatisch heel ver uit elkaar. Dit is opvallend. Van der Heiden denkt dat er zoveel zwevende kiezers zijn, omdat er niet meer echt sprake is van uitgesproken partijprogramma’s. De verkiezingen lijken niet meer te gaan om ideologische partijprogramma’s, maar om een aantal maatregelen. Gevolg hiervan is dat je op het moment dat je gaat regeren en concessies moet doen, een groot deel van je achterban alweer verliest, omdat je je niet volledig aan de aangekondigde maatregelen kunt houden. Volgens Van der Heiden heerst hierdoor in de Tweede Kamer alleen maar angst.

Lichaamstaal en waarheid

(c) Ted van AanholtAan de hand van twee fragmenten uit het RTL-verkiezingsdebat bespraken classica Bé Breij en communicatiewetenschapper Gudrun Reijnierse hoe politici retorica inzetten in de verkiezingsstrijd. Breij begon met de klassieke filosoof Aristoteles, die al zei dat het er niet om gaat of je de waarheid (c) Ted van Aanholtspreekt, maar of je mensen kunt overtuigen. Een goed argument heeft logos/argumenten, pathos/emoties en ethos/uitstraling. Deze drie overtuigingsmiddelen, die op elkaar inwerken, komen uit de oudheid maar zijn nu nog steeds van belang. Breij en Reijnierse analyseerden de houding van politici vooral aan de hand van ethos.

Ethos of uitstraling

Deskundigheid speelt een rol bij ethos, maar lijkt tegenwoordig niet meer automatisch in je voordeel te zijn. Daarnaast is het belangrijk om de indruk te wekken dat je als politicus betrokken bent. Daarmee straal je verantwoordelijkheid uit. Tot slot moet je de indruk wekken dat je betrouwbaar bent, vooral niet raar, en dat je publiek zich met je kan identificeren. Reijnierse liet vervolgens aan de hand van filmfragmenten zien hoe de politici deze onderdelen van ethos inzetten in het verkiezingsdebat.

Twitter als voorspellende kracht(c) Ted van Aanholt

De avond werd afgesloten door taaltechnoloog Eric Sanders die onderzoek doet naar twitteranalyses als voorspeller van de verkiezingsuitslag. Hij houdt bij hoe vaak een partij wordt genoemd op twitter en ziet dit als een voorspellende kracht. Hierbij worden nieuwspieken afgevlakt. Voordelen ten opzichte van traditionele peilingen zijn de grote hoeveelheid data, dat je geen deelnemers hoeft te werven, dat het goedkoper is en dat er continu data beschikbaar zijn. Nadelen zijn dat je weinig controle hebt over de representativiteit, er geen gerichte vragen gesteld kunnen worden en het gevoelig is voor trending topics. Op basis van zijn twitteranalyses deed Sanders vervolgens een voorspelling van de uitslag.

Anouta de Groot

Video

Podcast:

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.