Zoek in de site...

Van jonge Ernesto tot de nieuwe Christus: 50 jaar sinds de moord op Che Guevara

Terugblik Che Guevara. Illustratie: Anna PugachThe Motorcycle Diaries – 50 jaar Che Guevara | Filmgesprek met theologen Erik Borgman en Daniela Müller
Maandag 2 oktober 2017

"Interessante referaten en prachtige film. Mooie combinatie." (uit een deelnemersevaluatie)

Podcast Column Daniela Müller: Che Guevara - nieuwe Christus?

Volgende week is het 50 jaar geleden dat Che Guevara werd vermoord. Hij is sindsdien nooit meer weggeweest uit het collectieve gedachtegoed. Niet alleen in Zuid-Amerika, maar ook in het Westen, waar hij op merchandise staat afgebeeld, spreekt zijn naam tot de verbeelding. Hoe komt het dat Che Guevara van een idealistische guerrillastrijder tot een internationaal en bijna tijdloos icoon is geworden? De film The Motorcycle Diaries geeft een beeld van de jonge Ernesto Guevara, voordat hij Che werd.

Een nieuwe Christus

Theologe Daniela Müller trapt de avond af met een column. Ze vraagt zich af of de bekende foto van de dode Che met opzet een sterke gelijkenis vertoont met het bekende schilderij ‘De bewening van de dode Christus’ van Andrea Mantegna. Het is 'de ironie van de geschiedenis' dat de mensen die de opdracht gaven tot de moord op Guevara tegelijkertijd de aanzet hebben gegeven tot de cultus waarvan hij na zijn dood het icoon werd. Guevara werd een mythe, een voorbeeld voor alle tijden. Of, in de woorden van Jean Paul Sartre: de meest volmaakte mens van deze tijd. Sartre concludeerde dit omdat hij een perfecte overeenstemming zag tussen denken en handelen. Guevara was een revolutionair zonder religieuze legitimatie, maar liet zich leiden door een militant humanisme. Hij schrok niet terug voor het doden van mensen. 'Hoe kon het zover komen dat hij een nieuwe Christus werd?', vraagt Müller zich af.

Kelley van Evert

De gewapende Christus

Guevara's dood kwam niet onverwacht en ook niet onvoorbereid. De analogie met Christus past ook hier. Ook Guevara ontweek het noodlot niet, als zijn dood zou leiden tot de bevrijding van de mensheid. Evenals Christus werd ook Guevara verraden door de mensen die hij juist probeerde te bevrijden. Müller stelt dat een terugkerend motief het vrijwillige zelfoffer is: "Hij draagt de revolutie niet op de lippen om hem te verkondigen, maar in het hart om voor te sterven", quotte ze. Tegenwoordig staat Che overal op afgebeeld, van mokken tot slipjes. Hij is een popfiguur in het Westen en lijkt in die zin weinig gemeen te hebben met Christus, naar Müllers mening. "In het Westen schieten wij weinig op met een tweede Christus, de eerste is al moeilijk genoeg." In Zuid-Amerika is dit heel anders. Daar inspireert Guevara tot daden en tegen de onderdrukking.

Verlies of winst?

Theoloog Erik Borgman was verbaasd toen hij werd uitgenodigd om te spreken over Guevara. "Is hij geen figuur uit het verleden?", vroeg hij zich af. Guevara werd erg populair na zijn dood in 1967, en Borgman stelt dat dit mogelijk te maken heeft met de situatie in het Westen: daar groeide een hele naoorlogse generatie op met het gevoel vast te zitten in een samenleving waarin ze niet vrij was. Men herkende zich in Guevara, in de lone wolf. Een romantisch idee, maar met politieke betekenis. Misschien vertegenwoordigde hij juist daarin een Christus-positie, maar misschien was Che ook gewoon een dokter uit de middenklasse van Argentinië die, geconfronteerd met het lijden van de armen, iets voor deze mensen wilde betekenen. "Zijn geweer was het enige chirurgische instrument waar hij daadwerkelijk in geloofde. Hij geloofde dat hij met de revolutie de wereld daadwerkelijk kon redden", stelt Borgman. "Het is natuurlijk mooi dat iemand zich inzet voor mensen in de marge van de samenleving, maar het is ook dubbelzinnig: want streden de revolutionairen daadwerkelijk voor de armen, voor de boeren, of deden ze het in feite voor zichzelf? Vandaag de dag zijn we nuchterder. We hebben geen idealen meer die vergelijkbaar zijn met de idealen van Guevara destijds. Of dat winst is of verlies? Borgman laat de vraag open.

Foto: Kelley van Evert

Symboolfunctie Che Guevara

In het gesprek met programmamaker Liesbeth Jansen komen de sprekers op de symboolfunctie van Guevara. Volgens Borgman was hij al een symbool voordat hij vermoord werd, maar was deze symboolfunctie niet de reden van de moord. Guevara's tegenstanders wilden het idealisme waar hij voor stond, wegnemen. "Het was een cynische actie, bedoeld om hun macht aan de bevolking te tonen, maar het is in hun gezicht ontploft. Hij werd een icoon", aldus Borgman. Ter afsluiting van het gesprek stelt Jansen een gewetensvraag: Is Che Guevara nu een misdadiger of een held? De sprekers zijn het erover eens dat hij beide is. “Het een kan niet zonder het ander", stelt Müller. Borgman voegt daaraan toe dat Guevara dingen gedaan heeft die hij niet had moeten doen, maar hij betwijfelt of dat hem tot een misdadiger maakt. Heldhaftig was het misschien ook niet, het was overleven en doormodderen in de rimboe. "Misdadiger of held zijn categorieën die ons niet verder helpen."

Door Berit Akse

Aankondiging

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.