Zoek in de site...

De seksuele onderdrukking te boven

Terugblik seks en macht. Illustratie: Piotr MarcinskiSeks en macht | Lezingen door filosoof Jeroen Linssen en klinisch psycholoog Agnes van Minnen
Woensdag 11 oktober 2017

Podcast

Seks en macht zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Of in ieder geval, dat denken we vaak. Maar als we er wat meer over nadenken lijkt het verband helemaal niet zo duidelijk. Waarom koppelen we macht aan iets lichamelijks als seksualiteit? En wanneer gaat seks over in seksueel geweld? Filosoof Jeroen Linssen van de Radboud Universiteit en Agnes van Minnen, klinisch psycholoog aan de Radboud Universiteit, gingen samen voor een volle zaal in het Collegezalencomplex op zoek naar een antwoord. Het gesprek stond onder leiding van filosofe Linde van Schuppen.

Onderdrukking van de seksualiteit

“We denken de verhouding tussen seks en macht vaak in termen van onderdrukking”, opent Jeroen Linssen stevig. “De macht, bijvoorbeeld politiek of religie, onderdrukt de seksualiteit.” Seks is iets wat binnen de slaapkamer moet blijven: er ligt een stilzwijgen op. Volgens de Franse filosoof Michel Foucault moeten we de verhouding tussen seks en macht juist vanaf een andere kant bekijken. Seks is vanaf de 18de eeuw helemaal niet de mond gesnoerd: er is juist veel meer over seksualiteit gesproken en geschreven. “De moderniteit heeft de seks tot spreken gebracht”, citeert Linssen. “We moeten ophouden met het overdreven benadrukken van dit stilzwijgen: er is juist sprake van uitzaaiing van seksualiteit!”

Foto: Ted van Aanholt

Regime van de wetenschap

In de moderne tijd zijn we seksualiteit steeds meer gaan zien in termen van de wetenschap. Grote delen van de bevolkingspolitiek, geneeskunde en criminologie zijn op seksualiteit gebaseerd. Dit heeft ervoor gezorgd dat we in de moderniteit seks steeds bespreekbaarder hebben gemaakt. “Door seksualiteit te analyseren gebruiken we het in onze wetenschappelijke zoektocht naar de waarheid. Dit heeft ervoor gezorgd dat seks bespreekbaarder is geworden: via seks kunnen we bijvoorbeeld de waarheid over wie we zijn naar voren laten komen.” Alhoewel dit misschien goed klinkt, betekent het volgens Linssen echter niet dat dit ook bevrijdend is: “men wordt voortdurend aangezet tot betoog. Wanneer iemand uit de kast komt of beweert van ‘gewone’ seks niet meer opgewonden te raken, vinden we dat moedig en bevrijdend. We denken de schaamte voorbij te zijn.” Maar terwijl de aanmoedigingen bevrijdend bedoeld lijken te zijn, legt het juist normen op waarmee de vrijheid wordt beperkt. Seksualiteit bepaalt ook meteen wie we zijn en of we wel normaal zijn. Dit is juist niet bevrijdend: het drukt ons in een hokje, waar we moeilijk uit kunnen komen. Het praten over seksuele verlangens werkt daardoor juist stigmatiserend. Precies hierin ligt de relatie tussen seks en macht: weliswaar worden we niet direct onderdrukt in onze verlangens, maar er wordt wel zeker macht op onze seksualiteit uitgeoefend.

Esthetiek

We moeten daarom ophouden zoveel op te hangen aan seksualiteit. Alhoewel het aan de ene kant heel bevrijdend kan zijn om bijvoorbeeld uit de kast te komen, is het ook heel onderdrukkend. Hierna wordt er immers van je verwacht dat je je hiernaar gedraagt. “We moeten ons bevrijden van het idee dat seks ons zegt wie we zijn. Aan seks moeten we wel plezier beleven, maar we moeten het niet centraal stellen in onze identiteitsvorming. We zijn meer dan seksuele wezens.” We moeten seksualiteit niet opvatten op een wetenschappelijke manier, maar juist op een esthetische manier. Dit is dan ook het motto van Foucault: “maak van je leven een kunstwerk!” Door seksualiteit op te vatten als een esthetisch project dat nooit af kan zijn, kunnen we ervoor zorgen dat we loskomen van de normaliserende macht waar het wetenschappelijke regime ons aan onderwerpt. Met betrekking tot het seksuele leven zou het motto luiden: ‘heb plezier, maar wel esthetisch verantwoord!’.

Seksueel geweld

Agnes van Minnen benadert de relatie tussen seks en macht juist vanuit een individueel perspectief. In het dagelijks leven komt deze relatie het duidelijkste naar voren in seksueel geweld: “de relatie tussen seksueel geweld en macht is vaak veel ingewikkelder dan we denken. Dit komt doordat seksueel geweld zoals een verkrachting niet alleen maar gebaseerd is op fysieke macht, maar vooral op psychologische macht.” Volgens Van Minnen heeft dit te maken met de overlevingsdrang van mensen, die sterk naar voren komt in deze situaties: “seksueel geweld is een enorm bedreigende situatie, want je kunt eraan doodgaan. Het gevaar is zo dichtbij dat het je in een overlevingsstand brengt.” In deze overlevingsstand kennen mensen verschillende overlevingsacties: voorzichtig zijn, een poging tot vluchten, vechten, de vrede bewaren, verzoenen en verlammen. Deze zes acties komen in hiërarchische volgorde voor en kunnen we opvatten als een automatisch overlevingsinstinct. “Reacties van slachtoffers worden gedreven op overlevingsdrang, en niet alleen maar op het simpelweg proberen te voorkomen van seksueel geweld.”
Foto: Ted van Aanholt

Complexiteit

Doordat deze overlevingsmechanismes niet vanzelfsprekend lijken, wordt de complexiteit vaak over het hoofd gezien. “De poging om de vrede te bewaren van het slachtoffer wordt vaak opgevat alsof het slachtoffer het wel gewild zal hebben. In werkelijkheid is dit echter gevolg van het menselijk overlevingsinstinct.” Dit zorgt ervoor dat seksueel geweld vaak niet wordt erkend, zowel maatschappelijk als juridisch. Strafrechtelijk is het namelijk nog steeds zo in Nederland dat er alleen sprake is van verkrachting als er verzet heeft plaatsgevonden. Daarnaast is seksueel geweld, zoals een verkrachting, ontzettend contextafhankelijk: “in 80% van alle gevallen van seksueel geweld kent de dader het slachtoffer al. Het wordt hierdoor nog ingewikkelder om te bepalen wat er nu precies heeft plaatsgevonden.” Ook op individueel niveau ligt de relatie tussen seks en macht dus ingewikkeld: de verschillende psychologische factoren en overlevingsinstincten laten zien dat de relatie complexer is dan men in eerste instantie denkt.

Door: David Leeftink

Aankondiging

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.