Zoek in de site...

Een knuppel in het hoenderhok; een pleidooi voor een nieuwe verhouding tussen mens en dier

Terugblik Ton Lemaire.Onder dieren. Voor een diervriendelijker wereld | Lezing door filosoof en cultureel antropoloog Ton Lemaire | Wo 25 oktober 2017 | i.s.m. uitgeverij Ambo/Anthos

"Tja. Ton Lemaire is oprecht, humoristisch, integer, vrij. Ook om te antwoorden wat hij niet weet. Prachtige avond rondom een broze vechter." (uit een deelnemersevaluatie)

Storify | VOX - Opnieuw Holocaust-vergelijking over vleesindustrie | VOX - De mens is het zorgenkind van de evolutiePodcast | Verslag Compassie als ethisch kompas, seminar met Ton Lemaire | Video

Read the English report Human’s loving and killing of other animals

In samenwerking met uitgeverij Ambo|Anthos stond filosoof en cultureel antropoloog Ton Lemaire voor een overvolle zaal. Jaren geleden was hij zelf docent filosofie aan de Radboud Universiteit totdat hij Nederland verruilde voor de Franse Dordogne. De drukte, het lawaai en de natuur die onder druk stond maakten dat hij het land verliet. Het onderwerp van vanavond, de verhouding tussen mens en dier, gaat hem aan het hart, zo begon hij zijn lezing. Hoewel hij constateerde dat er tegenwoordig een grotere sensibiliteit aan het ontwikkelen is voor het welzijn van dieren, zijn we er volgens Lemaire nog niet. Hij pleitte dan ook voor het volledig afschaffen van de bio-industrie; "Slachthuizen zijn de meest sinistere plaatsen in onze maatschappij."

Fotograaf: Ted van Aanholt

Net zoveel over mensen als dieren

Lemaire neemt waar dat het traditionele mensbeeld aan het verschuiven is. Tot voor kort was ons mensbeeld in hoge mate beïnvloed door het bijbelse boek Genesis. Daarin maakt God de mens naar zijn evenbeeld als bekroning op zijn schepping. Mensen zijn – volgens dat gezichtspunt – superieur aan dieren en mogen daarom ook over hen heersen. De Romeinen beschouwden de mens ook superieur aan de dieren omdat deze ratio bezit. Met de opkomst van de biologie en met name de evolutietheorie kwam daar verandering. Charles Darwin liet zien dat de grens tussen mens en dier helemaal niet zo scherp is als men altijd dacht. Mensen zijn op een bepaalde manier zelf ook dieren, en daarom gaat dit verhaal net zoveel over mensen als over dieren.

Geen koetjes en kalfjes

We karakteriseren dieren vaak aan de hand van wat ze niet hebben: geen ziel, geen werktuigen, geen zelfbewustzijn en geen cultuur. Maar uit onderzoek uit de ethologie, of gedragsleer, blijkt dat we veel van dieren over het hoofd hebben gezien. Onze naaste verwanten, chimpansees, kunnen bijvoorbeeld ook werktuigen maken en gebruiken, ze herkennen zichzelf in de spiegel, rouwen om een verlies en houden elkaar voor de gek. Ook olifanten, paarden, honden en raven hebben een goed geheugen en hoge intelligentie. En ook insecten, de grootste groep dieren op aarde, moeten we niet onderschatten. In het licht van deze gegevens rijst de vraag, die primatoloog Frans de Waal ook stelt: zijn wij wel intelligent genoeg om te begrijpen hoe intelligent dieren zijn?

Een universele umwelt

Is er dan nog wel iets speciaal aan de mens? Iets wat hem echt mens maakt? De filosofie probeert een nieuw mensbeeld te creëren dat zowel recht doet aan de evolutietheorie als ook aan het specifiek menselijke. Andere dieren zijn de mens in veel dingen de baas, bijvoorbeeld in snelheid of kracht. Mensen zijn onzeker, aarzelen, twijfelen en zijn hulpeloos zonder beschermende ouders. De mens is een wezen van gebreken. Juist door deze tekorten heeft de mens een grote vrijheid of speling. Het hiaat tussen impuls en handeling stelt hem in staat en dwingt hem zelfs om zichzelf voortdurend uit te vinden. Dieren hebben een eigen umwelt waarbinnen ze trefzeker te werk gaan De mens daarentegen heeft geen vaste plaats maar een universele umwelt. Hij is op heel de aarde thuis en zet deze naar zijn hand.

Fotograaf: Ted van Aanholt

Het proletariaat van de gedomesticeerde dieren

Wij zijn gewoon een onderscheid te maken tussen huisdieren, zoals honden, katten en paarden, en vee. Kleinschalige veeteelt bestaat bijna nergens meer en heeft plaatsgemaakt voor de bio-industrie. Daarin is alles gemechaniseerd en efficiënt georganiseerd. Dieren worden op een klein oppervlakte gehouden met duizenden tegelijk. Ze kunnen geen normaal leven leiden, geen sociale contacten onderhouden en ze gaan zich vervelen. Het vee is een onderklasse. “Honden zijn allang geen underdogs meer”, stelt Lemaire. Het vee is het proletariaat van de gedomesticeerde dieren. Ze zijn volledig onderworpen aan de menselijke wil. Door de enorme concentratie van dieren in een kleine ruimte en het streven naar een snelle productie, worden groeihormonen, antibiotica en chemicaliën gebruikt. Lemaire benadrukt dat we niet de vergissing moeten maken om hier nog te spreken van boerderijen; het zijn dier-fabrieken. Een dier-industrieel complex wordt het daarom terecht genoemd.

Achter de coulissen van de maatschappij

Weinig mensen staan stil bij het proces dat vooraf gaat aan het vlees dat ze kopen in de supermarkt. Dit komt omdat men er veel aan doet om dit proces te verbergen. Vreedzaam grazende koeien en glunderende varkentjes, zijn idyllische beelden van het platteland van vroeger. Mensen weten wel dat een dier moet worden geslacht voor het vlees dat op het bord ligt, maar zolang ze daar niet direct mee geconfronteerd worden sluiten ze zich ervoor af. Lemaire vindt het schrijnend om te zien hoe men omgaat met vee in vergelijking met huisdieren. "Het is een soort schizofrenie, een cognitieve dissonantie waarin twee houdingen in één bewustzijn zitten." We eten vlees maar laten anderen het vuile en bloederige werk opknappen. De megastallen en slachthuizen zijn verscholen achter de coulissen van de maatschappij. Het dier-industrieel complex is een schandvlek in onze samenleving die zo snel mogelijk moet verdwijnen, aldus Lemaire. Eerbied en respect hebben we enkel voor het menselijk leven en niet voor dieren. Hun levens worden gemanipuleerd en geïnstrumentaliseerd. We moeten ons antropocentrisme, het centraal stellen van de mens, doorbreken en zo onze verhouding tot dieren veranderen.

De mens is ook een dier

In het nagesprek met filosoof Cees Leijenhorst van de Radboud Universiteit wordt er nader gesproken over de mens-dierverhouding. Leijenhorst vraagt Lemaire naar mogelijke alternatieven. “Ben je voor de afschaffing van de onderworpenheid van dieren?” “Daar ben ik voorzichtig mee”, zegt Lemaire. Ook geeft hij toe geen veganist te zijn. “Ik houd van honing, eieren en kaas en kom – net als iedereen – op voor mijn behoeften als de primaat die ik ben.” Door helemaal geen dierlijke producten meer te gebruiken probeer je de geschiedenis van de domesticatie teniet te doen. Zo ver wil hij niet gaan. Lemaires voorstel is om op een andere manier verder te gaan, met biologische veeteelt in kleinschalige boerenbedrijven, zoals vroeger. Boeren en dieren worden hiermee verlost van de continue dwang tot productie en winst. Dat betekent dat we onze voedselindustrie radicaal zullen moeten veranderen, maar met de druk van de kapitalistische economie is dat niet zomaar gedaan.

Door: Berit Akse

Podcast:

Aankondiging

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.