Zoek in de site...

De waarde van waarheid. Over feiten, white lies en fake news

Wat is waarheid? | RedetwistWat is waarheid? | Redetwist met theologen Daniela Müller en Hans Schilderman | Woensdag 24 januari 2018 | 19.30 - 21.00 uur | Dekker vd Vegt

Podcast | Opinie: Het belang van de leugen - Hans Schilderman | Volzin - Het belang van de leugen

"Levendig debat. Leuke opzet: publiek de jury. Liesbeth Jansen als de rechter; intelligent, helder, waakzaam, kritisch en af en toe geestig. Zo blijft de avond luchtig van toon." (uit een deelnemersevaluatie)

Het antwoord op de vraag naar wat waarheid precies is, lijkt misschien voor de hand liggend, maar is de waarheid wel eenduidig? Moeten we de leugen misschien niet ook iets meer waarderen? En welke rol spelen betrouwbaarheid en vertrouwen? Vanavond staan opponenten theoloog en historicus Daniela Müller en theoloog Hans Schilderman voor de leden van de jury, gevormd door de deelnemers, om hun visie te verdedigen. Müller claimt dat de waarheid voorop moet staan. Schilderman is van mening dat de leugen dusdanig belangrijk is dat we moeten stoppen de waarheid heilig te verklaren.

Het belang van de geloofwaardigheid

“U zult mij toch wel geloven op mijn woord?” vraagt Daniela Müller de leden van de jury. “Ik ben immers hoogleraar in de theologie, vrouw en tevens moeder.” Müller doet deze uitspraak om aan te tonen dat de opvatting van wat waar is in de loop der eeuwen drastisch is veranderd. Pas rond 1200 stelde paus Innocentius III het belang van de objectieve feiten voorop, terwijl voor die tijd de geloofwaardigheid van iemand de doorslaggevende factor was.

Foto: Ted van Aanholt

De functie van de waarheid

Met het postmodernisme is de idee ontstaan dat feiten niet door iedereen op dezelfde manier geïnterpreteerd worden, omdat iedereen taal anders interpreteert en een ander cultureel framework hanteert. Müller is desondanks van mening dat de absolute waarheid bestaat, maar dat die door de barrière van taal en cultuur onbereikbaar blijft. Maar dat betekent niet dat we er afstand van moeten nemen. De waarheid heeft namelijk de functie om de wereld om ons heen te ordenen en geeft op die manier zin aan ons leven. Wanneer we de waarheid loslaten, zullen wij ook de zingeving kwijtraken.

Een heksenjacht op de leugen

“Waarom zult u mij geloven als ik een pleidooi houd voor de leugen?” vraagt Hans Schilderman de leden van de jury. Hij voegt direct toe dat de leugen niet van intrinsiek belang is, maar wel van comparatief belang. De leugen dient ertoe de waarheid te leren kennen en vervult daarmee een belangrijke functie in ons leven. De heksenjacht op de leugen die we vandaag de dag in de media tegenkomen, vindt Schilderman dan ook verfoeilijk. Maar niet alleen de media houden zich bezig met de waarheid, ook wetenschappers hebben het verzamelen van feiten tot hun taak gemaakt. Maar hun inzichten worden vaak gereduceerd tot enkel feiten en juist de verbanden tussen feiten is wat de wetenschap interessant maakt.

Foto: Ted van Aanholt

Liegen is het afwegen van belangen

Waarom zo’n hoge claim op de waarheid terwijl wij van nature leugenachtige wezens zijn, vraagt Schilderman. De leugen verdient een herwaardering, alleen al omdat hij werkt. Waarheid-vermijding is een sociale vaardigheid die veelal tot wenselijke resultaten leidt, bijvoorbeeld in de politiek. Een white lie, een leugentje om bestwil, helpt ons om op een sociale manier met elkaar om te gaan. En verder is zelfbedrog een belangrijk ingrediënt voor een gelukkig leven, omdat een positief zelfbeeld een goede afweer is tegen depressie. Sommige wetenschappers stellen zelfs dat liegen een kwestie is van belangen afwegen: lieg alleen als hetgeen je ermee bereikt waardevoller is dan het aanzien dat je verliest als de leugen uitkomt.

Fake news is niet slecht

Hoewel de opponenten beiden een volledig ander standpunt verdedigen, zijn ze het niet altijd met elkaar oneens. Müller denkt dat fake news ons kan helpen om een kritische houding aan te nemen. Fake news helpt ons een houding te ontwikkelen waarin we niet alles direct voor waarheid aannemen, maar waarin we op zoek gaan naar de betrouwbaarheid van de informant. Ook Schilderman ziet het belang van fake news: “Niemand kent de waarheid beter dan een leugenaar.” De waarheid ligt voor een deel verborgen in de leugen, omdat de leugenaar handig moet omgaan met de waarheid. Fake news doet een beroep op onze ‘waarheidsvinding’, en dat is een waardevolle vaardigheid, stelt hij.

Foto: Ted van Aanholt

Waarheid vs. leugen

Voor Schilderman zijn waarheid en leugen twee zijden van dezelfde munt en heb je de een nodig om de ander te kennen. Müller vindt dat we de waarheid zeker niet uit het oog moeten verliezen maar kan de waarheid niet bestaan zonder tegenspraak. De leden van de jury treden in beraad en rechter Jansen velt het oordeel. De opponent die de jury het beste heeft overtuigd vanavond is Daniela Müller. De rechter sluit de zitting: “Dit is mijn oordeel en hier moet u het mee doen.”

Door: Berit Akse

Podcast:

Aankondiging

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.