Zoek in de site...

Empathie, onverschilligheid en structurele oplossingen

Het empathisch teveelHet empathisch teveel. Op naar een werkbare onverschilligheid | Lezing door filosoof Ignaas Devisch | Donderdag 22 februari 2018 | 19.30 - 21.00 uur

Podcast | Video

Wanneer we een ethische keuze maken speelt empathie een grote rol. Zo doneren we aan Unicef omdat we ons inleven in de slachtoffers en steunen we massaal Serious Request wanneer eens per jaar geld wordt ingezameld. Met name het laatste decennia is empathie een begrip geworden dat overal wordt aangeroepen. Toch zijn we hiermee erg selectief: een jong kind zonder medicijnen kan eerder hulp verwachten dan een crimineel, en een persoon die zich inzet voor de maatschappij krijgt meer medelijden dan een werkloze. Volgens Ignaas Devisch, hoogleraar ethiek aan de Universiteit van Gent, brengt empathie ook keerzijden met zich mee. Alhoewel empathie aanzet tot goed gedrag, zorgt het er ook voor dat in veel gevallen slachtoffers over het hoofd worden gezien. Welke rol speelt empathie in het maatschappelijk debat, en hoe bevragen we dit op een juiste manier? Voor een volle zaal ging Devisch in op deze vragen. Na afloop ging hij in gesprek met filosofe Femke Takes van de Radboud Universiteit.

Foto: Alexander Currie

Irrationale beslissingen

Toen in april 2017 de panda’s Wu Wen en Xing Ya aankwamen op Schiphol stonden de kranten er mee vol: het gebeurt nou eenmaal bijna nooit dat er panda’s in Nederland zijn. In hetzelfde weekend verdronken er meer dan vierhonderd vluchtelingen op de Middellandse Zee, op zoek naar het vaste land van Europa. Opmerkelijk genoeg was dit nieuws pas in de achterste pagina’s van de kranten te vinden. Volgens Devisch heeft dit contrast veel te maken met de manier waarop ons vermogen tot empathie wordt aangeroepen: “Wanneer je empathisch beslist maak je geen rationele beslissing: je neemt een besluit en daarna word je er pas van bewust. Hierin ligt ook de zwakte: het is veel makkelijker om bijvoorbeeld mee te leven met één aanwijsbaar slachtoffer dan met een groep anonieme vluchtelingen.” Er zijn verschillende factoren die het irrationele gedrag van onze empathische keuzes beïnvloeden. Zo zijn we gevoelig voor eenmalige gebeurtenissen of kleine groepen slachtoffers die direct geholpen kunnen worden. We moeten er dus ook rekening mee houden dat wanneer we ons uitsluitend beroepen op deze empathie, we misschien de verkeerde beslissingen zullen maken.

Empathische grenzen

Een andere keerzijde van empathie is dat we via de media steeds meer meekrijgen van wat er gaande is in de wereld. Op elk moment van de dag kunnen we naar het nieuws kijken en dit heeft invloed op ons empathisch vermogen. We sluiten ons namelijk af als er teveel wordt ingespeeld op ons gevoel voor empathie. Devisch argumenteert: “Met moderne media kunnen we ons potentieel op alle mogelijke problemen betrekken, waardoor het aantal problemen dat op ons afkomt toeneemt. Deze sociale globalisering heeft tot gevolg dat het bijna onmogelijk is geworden om ons empathisch vermogen hier nog over te verdelen!” Door op ons empathisch vermogen te vertrouwen om maatschappelijke problemen aan te pakken, stellen we onszelf dus een onmogelijke taak.

Structurele oplossingen

Toch zien we met name de laatste vijftien jaar dat het begrip empathie steeds meer wordt aangeroepen. Maar is empathie, gezien haar beperkingen, wel het juiste middel om maatschappelijke problemen aan te gaan? “Alhoewel empathie vaak als iets goeds wordt gezien, moeten we niet vergeten dat zij een vervanging vormt voor andere mechanismen waarmee we maatschappelijke problemen kunnen oplossen”, stelt Devisch. “In plaats van persoonlijk medeleven tonen met de slachtoffers die we helpen, zouden we ook een systeem kunnen opstellen waarmee we op onverschillige wijze de zaken herverdelen in onze maatschappij. Om structurele oplossingen te vinden zullen we een infrastructuur aan moeten leggen die niet rust op de irrationele handelingen van ons empathisch vermogen.” Wanneer er een ramp plaatsvindt, is het niet handig dat er dagen overheen gaan voordat donaties binnenkomen en er geld beschikbaar komt voor oplossingen. Een situatie waarin deze infrastructuur al aanwezig is, zou ervoor zorgen dat goede doelen zich direct kunnen richten op het verlenen van hulp.

Werkbare onverschilligheid

In plaats van empathie hebben we dus een andere basis nodig om onze maatschappij op te bouwen. In plaats van een liefdadigheidsmaatschappij, waarin mensen pas steun krijgen omdat wij ons er goed bij voelen, zouden we juist het onpersoonlijke karakter van solidariteit en rechtvaardigheid moeten benadrukken: “De ene keer zijn we empathisch en de andere keer onverschillig. Als er alleen maar empathie is wordt deze onwerkbaar. Teveel hiervan zorgt voor een omslag naar verontwaardiging en woede. Het erkennen van de keerzijde van empathie kan ons helpen om een stap dichterbij structurele oplossingen te komen. Om het samenleven met anderen werkbaar te maken, hebben we neutrale waarden zoals rechtvaardigheid en solidariteit nodig.”

Door: David Leeftink

Podcast:

Aankondiging

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.