Zoek in de site...

De pessimistische cultuurkritiek van Oswald Spengler

Terugblik en index plaatje AvondlandOswald Spenglers Ondergang van het Avondland | Lezingen door filosofen René ten Bos en Hub Zwart | Maandag 5 maart | 19:30 – 21:00 | Collegezalencomplex, RU

Podcast | English Review | geen video

De beruchte klassieker De ondergang van het Avondland van de Duitse historicus Oswald Spengler is een werk dat probeert de toekomst van de Westerse beschaving te voorspellen. Net als mensen en dieren geldt ook voor culturen dat ze ontstaan en vergaan. Deze ondergang is onvermijdelijk en hiermee gaat Spengler in tegen elk vorm van cultureel vooruitgangsdenken. Inmiddels zijn we honderd jaar verder en is het bekende werk van Spengler nog steeds invloedrijk. Met name bij de alt-right-beweging slaat het pessimistische gedachtegoed erg aan. In hoeverre was de tekst van Spengler een tekst van zijn tijd? En hoe kunnen we de tekst vandaag de dag interpreteren? Filosofen René ten Bos en Hub Zwart van de Radboud Universiteit Nijmegen kwamen samen voor een uitverkochte zaal om de befaamde cultuurkritiek te analyseren. Na afloop gingen zij in gesprek met filosoof en programmamaker Lisa Doeland om de hedendaagse relevantie van Spengler te bespreken.

De onvermijdelijke ondergang

De ondergang van het Avondland kwam vlak na de Eerste Wereldoorlog uit en behoort daarmee tot het interbellum. Toch gaf Spengler, ondanks zijn tijd, een boodschap af die voor veel mensen tot de verbeelding sprak. Ten Bos stelt: “Spengler wordt gekenmerkt door zijn waanzinnige hardheid. Wanneer je Spengler leest, zul je continue het idee hebben dat er helemaal niets meer deugd aan onze cultuur. Dit heeft veel te maken met een soort determinisme: het geloof dat de culturen waar we in zitten onmiskenbaar gedoemd zijn te verwelken.” Voor Spengler waren sociale, menselijke processen in feite natuurprocessen. Net zoals planten, zijn ook culturen onderhevig aan het biologische natuurproces. Dit betekent dat iedere cultuur, dus ook de onze, gedoemd is te verwelken. Dit idee ging recht in tegen zijn tijd: cultuur kon behalve vooruit dus ook achteruitgaan.

Foto: Ted van Aanholt

Fatalisme

Alles wat zich voor de ondergang afspeelt, moeten we daarom begrijpen vanuit het perspectief van deze ondergang: alleen in de grote momenten wordt duidelijk hoe het echt in elkaar zit. We moeten ons op een Stoïcijnse manier hierbij neerleggen volgens Spengler. Toch is deze logica inconsequent, beargumenteert ten Bos: “Volgens Spengler hebben we pas inzicht in de werkelijkheid als we deze radicaliseren. In zijn Stoïcijnse oplossing omarmen we het lot van onze cultuur manmoedig. Dit is op het eerste gezicht een erg aantrekkelijke gedachte. Toch is dit idee eerder fatalistisch van aard: het noodlot staat vast en de mens moet dit accepteren, zonder ook maar een vin te verroeren!” Hoewel de logica van Spengler op het eerste gezicht een aantrekkelijke oplossing lijkt, leidt zij slechts tot fatalisme.

De faustische cultuur

Spengler onderscheidt in zijn werk verschillende periodes in de geschiedenis van de menselijke beschaving. Iedere cultuur hanteert zijn eigen denkstijl en maakt een groeiproces door, om vervolgens weer opgevolgd te worden door iets anders. Wij bevinden ons in de “faustische” cultuur: de cultuur van de machine. Onze cultuur kenmerkt zich door het manipuleren van de werkelijkheid. Via experimenten krijgen we macht hierover en zetten we de werkelijkheid naar onze hand. Volgens Zwart is dit manipuleren typerend voor het faustisch denken: “De wil tot hoogte is volgens Spengler een belangrijk kenmerk van deze faustische cultuur. We willen alsmaar verder groeien: het liefst exponentieel. Toch zal het faustisch denken, ondanks al zijn groei en kracht, tegen zijn grenzen aankomen: je kunt namelijk niet oneindig groeien.”

Foto: Ted van Aanholt

Op naar een nieuwe beschaving

Catastrofedenken beangstigt, maar fascineert tegelijkertijd. Bij Spengler gaat de ondergang van de ene cultuur samen met de opkomst van een andere, een die wellicht minder gewelddadig en groeilustig is. Kunnen we dan, volgens Spengler, alvast een blik werpen op de nieuwe, post-faustische wereld die op ons afkomt? “Een nieuwe periode begint niet zomaar: de overgang verloopt geleidelijk,” stelt Zwart. “Het zou goed kunnen dat technologie een belangrijke rol zal spelen in de toekomst van de mens. Waar technologie nu slechts een instrument is, zien we dat mens en machine steeds dichter bij elkaar komen. Het onderscheid tussen techniek en natuur of wetenschap en geloof wordt steeds kleiner.” Het is dus niet onwaarschijnlijk dat in de nieuwe cultuur de verhouding tussen mens en technologie een belangrijke rol zal spelen. Deze overgang vindt zelfs al voorzichtig plaats. Dit betekent volgens Zwart niet dat we hier fatalistisch mee om hoeven te gaan: “Door ons bewust te worden van de dynamiek van het proces, kunnen we ons ertoe verhouden en het vormgeven. De neergang van de ene cultuur hoeft dus niet een naargeestige gedachte te zijn, omdat zij ook kan zorgen voor een nieuwe cultuur die minder groeilustig is.”

Foto: Ted van Aanholt

De hedendaagse relevantie van Spengler

Spengler is een schrijver die in zijn project probeert de hele horizon te overzien. Dat is interessant, maar ook gevaarlijk stelt ten Bos: “De harde schrijfstijl laat weinig ruimte over voor andere interpretaties. Wie niet op zijn manier wil kijken, plaats zichzelf buiten de discussie. In De Ondergang van het Avondland wordt alles gecategoriseerd en op een rijtje gezet, totdat je denkt: ‘dit moet wel waar zijn’. Dit kan ook gevaarlijk zijn: uiteindelijk is Spengler erg illusieloos, er valt heel weinig hoop uit te halen.” Volgens Zwart heeft Spengler juist een belangrijke rol als tijdsdiagnose: “Het stellen van een tijdsdiagnose is een belangrijke taak voor de filosofie. Door te leren van de sterke en de zwakke punten van Spengler, kunnen we een betere poging doen om onze eigen tijd te analyseren.”

Door: David Leeftink

Podcast:

Aankondiging

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.