Zoek in de site...

Voor wie bang te zijn: de neurowetenschappen of onszelf?

Terugblik en index plaatje neuroscienceWho's Afraid of Neuroscience | Lezingen, gesprekken en meer | Dinsdag 18 september 2018 | 20.00 – 22.30 uur l LUX, Nijmegen

Video

"Zeer boeiend en belangrijk thema. Prima georganiseerd met compacte inleidingen en dan stof voor nadenken door publiek, waardoor eigen betrokkenheid en activiteit werden bevorderd. Compliment en graag vervolg!" (uit een deelnemersevaluatie)

De neurowetenschappen ontwikkelen zich in een rap tempo. Samen met het Donders Institute onderzocht Radboud Reflects aan de hand van lezingen en gesprekken hoe angstaanjagend de ontwikkelingen in de neurowetenschappen zijn. Opmerkelijke onderzoeken als neurotechnologie, het wissen van herinneringen en een brein-op-een-chip passeerden de revue. Ondanks de angstbeelden die dit oproept, was het publiek niet erg bang dat dit allemaal de verkeerde kant uit zou gaan, zo bleek uit een peiling aan het begin en het einde van de avond. Wel lag er een belangrijke opdracht voor ethici: kritisch naar de ontwikkelingen in de neurowetenschappen blijven kijken. Want aan het einde van de dag geeft de samenleving richting aan de implicaties ervan.

Supercomputer

“Een zeer energie-efficiënte supercomputer is ons brein”, trapte Guillén Fernández, directeur van het Donders Institute, de avond af. Fernández vertelde dat neurowetenschappelijk onderzoek vooral door nieuwsgierigheid is gedreven. Er zijn nog niet heel erg duidelijke toepassingen van het onderzoek, maar dat zit er wel aan te komen. Wat de implicaties van al dit onderzoek gaan zijn is nog gissen. “We weten niet wanneer er wat gaat gebeuren en op welke manier. Aan het einde van de dag bepaalt de samenleving dat, niet de wetenschapper.”

Foto: Ted van Aanholt

Neurotechnologie

Het uitlezen van onze gedachtes en dromen. Het klinkt als science fiction, maar cognitiewetenschapper Marcel van Gerven liet in zijn lezing zien dat dit steeds beter mogelijk wordt. Zo kunnen gezichten en tekens al aardig goed uitgelezen worden uit ons brein. Deze techniek zou op den duur gebruikt kunnen worden om de communicatie met de omgeving voor doven beter te maken.

Beveiligen

Van Gerven vertelde dat zogenaamd ‘brain writing’ ook een uitkomst kan zijn voor blinden: aan de hand van een scan van de omgeving van een blinde kan visuele informatie direct in het brein geschreven worden. Daarmee zouden blinden weer kunnen zien. Gevaren liggen echter ook op de loer. “We moeten goed na blijven denken over de gevolgen voor onze privacy van neurotechnologie. Het beveiligen van de systemen is van groot belang.”

Smartdrugs

“Stel dat je al jaren last hebt van afleidbaarheid en stel dat daarvoor een pil op de markt is. Zou u die dan nemen?” Neurowetenschapper Roshan Cools polste de mening van het publiek, waar ‘ja’ het overheersende antwoord was. Cools refereerde naar het middel Ritalin, dat al aardig veel gebruikt wordt. Niet verrassend volgens haar, want we worden dagelijks gebombardeerd met prikkels. Maar het middel werkt niet zonder meer voor iedereen en verhoogde concentratie komt niet zonder een prijs: het doet onze cognitieve flexibiliteit en creativiteit grotendeels teniet. Cools vertelde dat onderzoek binnen vijf jaar gaat uitwijzen voor wie Ritalin wel en niet werkt.

Doelmatigheid

Gespreksleider filosoof Fleur Jongepier vroeg Roshan Cools wat eigenlijk het verschil is tussen Ritalin gebruiken met heel veel koffie drinken. Cools antwoorde dat er op de efficiëntere werking van Ritalin na weinig verschil is. “Het is duidelijk dat er mensen zijn die Ritalin nodig hebben en dat er mensen zijn op wie het een averechts effect heeft. We moeten ons echter ook realiseren dat de snelle toename van prikkels ook een teken zijn van onze snel veranderende wereld.” En dat is volgens Cools de andere kant van de medaille. “We zouden eigenlijk minder belang moeten hechten aan doelmatigheid en het belang van focus en controle. Deze hang naar focus gaat dan op den duur ten koste van onszelf.”

Foto: Ted van Aanholt

Crimineel brein

Kunnen we ons brein crimineel noemen? Op die vraag ging psychiater Robbert-Jan Verkes in tijdens zijn lezing. Aan de hand van de persoonlijkheidskenmerken van psychopaten verkende hij deze vraag. Verkes vertelde dat een combinatie van verschillende kenmerken een explosief mengsel kan veroorzaken, maar dat dit nog niet gemakkelijk tot onze hersenen te herleiden is. Wat neurowetenschappelijk onderzoek wel liet zien is dat de Amygdala, het gebied van onze hersenen dat zorgt voor onze sociale rem, bij psychopaten nauwelijks actief is.

Omgeving

Volgens Robbert-Jan Verkes schuilde hierin wel een gevaar. “Als we in staat zijn om de Amygdala te onderdrukken en de verbindingen hier naartoe ons brein kunnen verbreken, dan kunnen we een brein vrij gemakkelijk crimineel maken.” Gelukkig was dit volgens hem niet de enige factor. “De omgeving speelt natuurlijk ook een belangrijke rol. Criminelen hebben vaak een slechte jeugd gehad en komen veelal uit een slecht milieu.”

Geheugengum

Ondanks dat er therapeutische behandelingen zijn voor angststoornissen kunnen ze naar verloop van tijd weer terugkeren. De reden: het beeld of de herinnering van deze fobie bestaat nou eenmaal nog steeds in onze hersenen. Maar wat als we die herinnering kunnen wissen? Neurowetenschapper Marijn Kroes vertelde hoe hij onderzocht heeft dat met stroomschokken en medicatie herinneringen en angstreacties voorgoed weggehaald kunnen worden.

Flexibel

Veel mensen vinden dit eng en onnatuurlijk. Kroes benadrukte echter dat ons geheugen veel onbetrouwbaarder is dan we vaak denken. “Ons geheugen is zeer flexibel. We vergeten de meeste dingen die we onthouden, onze herinneringen veranderen en kunnen soms zelf volledig vals zijn. Deze geheugenflexibiliteit is echter wel nuttig, want het helpt ons om goed mee te kunnen bewegen in een wereld die constant verandert.” Dat we ons toch vrijwel zeker herinneren waar we waren op het moment dat twee vliegtuigen zich in de Twin Towers boorden op 9/11, ook al is deze herinnering onjuist, heeft volgens Kroes alles te maken met emotie. “Als iets veel emotionele waarde heeft, dan zijn we daar veel zekerder van. Maar het is daarmee niet per se een betrouwbare herinnering.”

Foto: Ted van Aanholt

Brein-op-een-chip

Misschien wel het meest angstaanjagende beeld van de avond werd gepresenteerd door hersenwetenschapper Nael Nadif Kasri. Vanuit één enkele stamcel is hij in het lab in staat om een minibrein te kweken. Kasri vertelde hoe hij dit minibrein koppelt aan een computerchip om te testen hoe medicatie reageert op onze hersenen. Het grote voordeel daarvan is dat gerichte medicatie mogelijk is door het gebruik van stamcellen van individuele patiënten en dat in de toekomst minder proefdieren nodig zijn. Het kweken van minibreinen roept echter ook angstaanjagende gedachtes op, waarover Kasri in gesprek ging met Jongepier.

Bewustzijn

“Wanneer wordt het ethisch gezien spannend”, vroeg Fleur Jongepier aan Nael Nadif Kasri. Volgens Kasri is de precieze grens lastig te bepalen. “We weten dat de minibreinen die we nu onderzoeken geen pijn lijden. Maar of ze bewustzijn hebben kunnen we niet echt meten. We doen ons best om het zo humaan mogelijk te maken. Maar vanaf hoeveel cellen hebben minibreinen bewustzijn? Vanaf drie, vanaf twintig duizend?” Kasri vertelde dat de ontwikkelingen in rondom organoïden verschrikkelijk snel gaan. “Tien jaar geleden had niemand gedacht dat we nu al minibreinen kunnen kweken aan de hand van stamcellen.” Hij stelde dat het goed is om de ethiek in dit vroege stadium erbij te betrekken. Niet pas achteraf. Want bij het gekloonde schaap Dolly waren we te laat.

Door: Dave Willems

Aankondiging

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.