Zoek in de site...

Mens of dier: de uitspraak van de rechtbank

Mens of dier? | Redetwist met theoloog Frank Bosman en filosoof Cees LeijenhorstMens of dier? | Redetwist met theoloog Frank Bosman en filosoof René ten Bos | Woensdag 28 november 2018 | 20.00 – 21.30 uur | Cultuurcafé, Radboud Universiteit

Podcast

"Boeiend! Een interessant thema met verstrekkende consequenties. Ik vond de vorm (redetwist, met een rechter en een oordelend publiek) leuk en vernieuwend (ik had hem nog niet zo meegemaakt)." (uit een deelnemersevaluatie)

Aankondiging - Zijn mens en dier wezenlijk verschillend? Filosoof René ten Bos vindt van niet. Maar doordat we steeds doen alsof, stelt hij, kunnen we dieren behandelen alsof het dingen zijn en onze ogen sluiten voor de ellende die we aanrichten. Theoloog Frank Bosman vindt dat mens en dier juist wel intrinsiek verschillend zijn en stelt dat de mens nou eenmaal op alle vlakken een superieure positie heeft. Zie de volledige aankondigingstekst onderin.

Verslag

In het Cultuurcafé stonden twee wetenschappers terecht in de rechtbank onder leiding van rechter en programmamaker Liesbeth Jansen. Aan de ene kant filosoof en Denker des Vaderlands René ten Bos, die verdedigde dat er geen essentieel verschil is tussen mens en dier en dat de verschillen slechts gradueel zijn. Aan de andere kant cultuurtheoloog aan de Tilburg University Frank Bosman, die juist betoogde dat de mens nou eenmaal superieur is aan dieren en dus wezenlijk verschilt. De jury, gevormd door het publiek, oordeelde over de waarheid.

Theoloog Frank Bosman. Foto: Ted van Aanholt

Geen dier zijn als toppunt menselijke beschaving

Bosman betoogde dat de mens de ene diersoort eerder mensenrechten wil geven dan andere. “All animals are created equal, but some are more equal than others. In de maatschappelijke discussie valt op dat koeien, katten en cavia’s best rechten mogen krijgen, maar dit lijkt minder weggelegd voor wespen, muggen en vlooien. Het criterium van wat een dier is, lijkt vooral gestoeld op gebruiksgemak: dieren waar wij als mens gemak van hebben willen we best rechten geven. Maar dieren die het ons moeilijk maken, zoals wespen, willen we geen rechten geven en ongehinderd dood kunnen meppen.” De redenatie dat de mens slechts een goed geëvolueerd dier is, schiet zichzelf in de voet. Het eten van andere dieren is namelijk volstrekt dierlijk gedrag en Bosman ziet het afzien van dierlijk eten als het meest ondierlijke wat je kunt doen. “Ik zie Mufasa uit De Lion King nog niet zeggen: ‘ik denk dat wij vandaag geen antilope eten, want zij hebben ook een leven.’

Misdaad tegen menselijkheid én dierlijkheid

Dieren kunnen geen mensenrechten hebben, omdat ze ook geen plichten op zich kunnen nemen, zo stelde Bosman. Toch hebben ze wel twee basale dierenrechten: te leven in een zo natuurlijk mogelijke omgeving en het uitsluiten van zinloos lijden. De plichten die daaraan gekoppeld zijn, worden gedragen door de mens. “Wij mensen zijn superieur aan dieren, dus we hebben ook de verantwoordelijkheid om voor ze te zorgen. Wij moeten de randvoorwaarden voor hun leven scheppen. Hun rechten zijn onze plichten.” Bosman betoogde tenslotte dat de antropomorfisering van dieren niets meer is dan een postmodern privilege van het rijke witte Westen. “Deze discussie zou nergens anders “serieus” gevoerd kunnen worden. Wij kunnen het ons veroorloven om te praten over iets anders dan echte problemen.” Het gelijkschakelen van mens en dier is volgens Bosman een misdaad tegen de menselijkheid én de dierlijkheid.

Filosoof René ten Bos. Foto: Ted van Aanholt

Geconstrueerde distinctie tussen mens en dier

René ten Bos begon zijn speech met de opmerking dat de distinctie die we creëren tussen mens en dier eigenlijk heel raar is. “We plaatsen de mens als één soort tegenover een heleboel andere soorten. Welk onderscheid je ook maakt – bijvoorbeeld dat dieren niet kunnen rouwen of niet kunnen lachen – er is altijd wel een diersoort die dat wel kan.” Dit verschil is door de geschiedenis heen door de mens gecreëerd, om de positie van de mens te legitimeren. Het is volgens Ten Bos te simplistisch om een intrinsiek verschil tussen de mens enerzijds en alle diersoorten anderzijds te creëren, omdat de verschillen tussen alle soorten gradueel zijn. In de rechten die mensen en dieren toegedicht krijgen, zit wel een groot verschil. Hoewel dieren steeds meer rechten krijgen, zoals het recht op goede behandeling, hebben ze één belangrijk recht niet: het recht om niet gedood te worden.

Antropomorfisering

Het denken over dieren is door de geschiedenis heen aan verandering onderhevig. Lang werd verondersteld dat dieren geen agency hadden en functioneerden als een grote automaat. Sinds enkele decennia hebben we deze uitsluitend mechanische en functionele opvatting van dieren losgelaten. Frans de Waal toonde bijvoorbeeld aan dat mensapen vele overeenkomstige eigenschappen hebben met mensen, zoals politiek, existentiële twijfel, liefde en haat. René ten Bos: “In de jaren ’80 werd hem antropomorfisering verweten: het toekennen van menselijke eigenschappen aan dieren. Zijn positie werd toen niet serieus genomen, maar tegenwoordig hebben steeds meer mensen zijn agenda overgenomen en het uitsluitend mechanische beeld van dieren is inmiddels grotendeels verworpen. Nu wordt verondersteld dat dieren een innerlijkheid hebben en volgens René ten Bos verschillen ze daarom niet veel van de mens.

Foto: Ted van Aanholt

Vermenselijkte dieren en wandelende bacteriënkoloniën

De twee opponenten gingen tenslotte onder leiding van rechter Liesbeth Jansen in discussie. Worden dieren te veel vermenselijkt? René ten Bos: “We vermenselijken dieren, maar verdierlijken mensen ook. Het is logisch dat dat gebeurt.” Dieren worden volgens Ten Bos van oudsher in een mechanisch geheel gestopt, waarin alles een functie moet hebben en bijvoorbeeld geen ruimte wordt toegekend voor het hebben van lol. Het verdierlijken van mensen ziet Ten Bos ook als iets nuttigs. “U, edelachtbare, staat hier als een biotoop. We zijn niet zulke geïsoleerde eenheden. We moeten ons meer bewust zijn dat we wandelende bacteriënkoloniën zijn. Ik ben van mening dat we dieren niet genoeg kunnen vermenselijken en mensen niet genoeg kunnen verdierlijken.” Bosman is echter onzeker of het goed is dat we dieren vermenselijken. “Ofwel het dier vertoont daadwerkelijk menselijk gedrag, ofwel wij mensen projecteren menselijk gedrag op dieren. Ik weet geen manier om dit te verifiëren. Misschien is dit een fundamenteel onoplosbare kwestie.”

Het vonnis

De leden van de jury hebben de pleidooien van beide opponenten aandachtig gevolgd en traden in beraad. Zijn zij het eens met Bosman, die stelt dat de mens een superieure positie heeft ten opzichte van dieren? Of kiezen zij toch voor Ten Bos, die stelt dat er geen intrinsieke verschillen zijn tussen mens en dier?  De jury oordeelde over de waarheid middels handopsteken en rechter Jansen velde het vonnis: René ten Bos wint de zaak. “Dit is mijn uitspraak en daar moet u het mee doen.”

Verslag: Bas Nordkamp

Podcast:

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.

Aankondiging

Redetwist. Mens of dier? | Theatrale rechtszitting

Zijn mens en dier wezenlijk verschillend? Filosoof René ten Bos vindt van niet. Maar doordat we steeds doen alsof, stelt hij, kunnen we dieren behandelen alsof het dingen zijn en onze ogen sluiten voor de ellende die we aanrichten. Theoloog Frank Bosman vindt dat mens en dier juist wel intrinsiek verschillend zijn en stelt dat de mens nou eenmaal op alle vlakken een superieure positie heeft.

In deze Radboud Reflects Redetwist kruisen Frank Bosman en René ten Bos de degens over dierenrechten. Als deelnemer kun je actief deelnemen aan de discussie en aan het einde van de avond, samen met de rechter, een oordeel vellen: wie had er gelijk?

Vreemde relatie

We hebben maar een vreemde relatie met dieren. Aan de ene kant beschouwen we ze als familieleden met een grote aaibaarheidsfactor. Aan de andere kant sluiten we ze op in megastallen, proppen ze vol met medicatie en zorgen we ervoor dat ze nauwelijks daglicht zien.

Wanneer het om dierenleed gaat, wordt het christendom vaak als boosdoener aangewezen: in de bijbel staat immers dat de mens ‘zal heersen over de vissen, de vogels en de dieren op de grond.’ Maar betekent dat ook dat mensen zomaar mogen doen wat ze willen? Of geeft het ons juist extra verantwoordelijkheid?

Twistpunten

René ten Bos vindt dat het de hoogste tijd is om te stoppen het leven van dieren als minder te zien dan dat van ‘ons mensen’. Frank Bosman vindt juist dat het kwalificeren van mensen als ‘just another animal’ niets anders is dan een romantisch verlangen: we projecteren eigenschappen op dieren waarvan we vrezen dat die bij mensen verloren zijn gegaan.

Aan de hand van actuele maatschappelijke voorbeelden gaan René ten Bos en Frank Bosman met elkaar in discussie. Meng je als deelnemer in het gesprek en vel samen met de rechter, programmamaker Liesbeth Jansen, een wijs oordeel.

Over de sprekers

Frank BosmanFrank Bosman is als cultuurtheoloog verbonden aan Tilburg University, waar hij onderzoek doet naar religie en videogames. Hij treedt regelmatig op de in de media, waarbij hij de controverse niet schuwt. Van zijn hand verschenen o.a. God houdt van seks (2015); God heeft ook een fiets (2016) en Jezus, wat zeg jij nu? (2014).

René ten BosRené ten Bos is filosoof aan de Radboud Universiteit en Denker des Vaderlands. Hij schreef o.a. Het geniale dier. Een andere antropologie over het verschil tussen mens en dier en hoe zij zich tot elkaar verhouden.



In een Radboud Reflects Redetwist kruisen wetenschappers de degens over actuele maatschappelijk vragen. Het publiek kan actief deelnemen aan de discussie en velt aan het einde van de avond, samen met de rechter, een oordeel: wie had er gelijk?
Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? 
Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.%MCEPASTEBIN%Boeiend! Een interessant thema met verstrekkende consequenties. Ik vond de vorm (redetwist, met een rechter en een oordelend publiek) leuk en vernieuwend (ik had hem nog niet zo meegemaakt).