Zoek in de site...

19|03|18 Hannah Arendt en het klimaat | Lezing door filosoof Veronica Vasterling

Terugblik-en-index-plaatje-Hannah-ArendtHannah Arendt en het klimaat | Lezing door filosoof Veronica Vasterling | Maandag 18 maart 2019 | 19.30 – 21.00 uur | Collegezalencomplex Radboud Universiteit

Podcast | Video

"Prettige avond in ongedwongen sfeer. Goede verhouding tussen lezing en vragen/discussie daarna. Ga vooral door met dit soort acitiviteiten!" (Uit een deelnemersevaluatie.)

Aankondiging - Hoe motiveren we mensen om anders te handelen als het om het klimaat gaat? Hoe kunnen we hier tot gemeenschappelijkheid komen? Het gedachtegoed van politiek filosoof Hannah Arendt (1906 – 1975) kan hierbij helpen. Openheid, realiteitsbesef en de bevattelijkheid voor ideologieën staan centraal in haar werk. Kom luisteren hoe filosoof Veronica Vasterling uitlegt hoe het denken van Hannah Arendt ook nu nog heel actueel is. Zie de volledige aankondigingstekst onderin.

Verslag - Hannah Arendt en het klimaat

Politiek filosoof Hannah Arendt (1906-1975) heeft nooit over klimaatverandering geschreven, maar als ze nu zou leven, zou ze dat waarschijnlijk wel hebben gedaan. Filosoof Veronica Vasterling legde aan de hand van verschillende begrippen uit Arendts publicaties uit op welke manier haar denken van belang kan zijn in de strijd tegen klimaatverandering. Na haar lezing ging Vasterling in gesprek met milieudeskundige Riyan van den Born over de vraag hoe we Arendts theorieën kunnen toepassen op de praktijk van de milieuproblematiek. Programmamaker Liesbeth Jansen leidde het gesprek.

Klimaatverandering als politiek probleem

Hannah Arendt heeft als politiek filosoof intensief deelgenomen aan het publieke debat en in meerdere gevallen zelfs de agenda bepaald, legt Vasterling uit. Hoewel klimaatverandering onder andere in het rapport van de Club van Rome uit 1972 werd aangekaart, heeft Arendt er nooit over geschreven. Klimaatverandering werd toen nog niet gezien als politiek probleem en was dus niet het domein van Arendts filosofie. Veronica Vasterling: “Ik denk dat ze die problemen toen niet urgent en politiek relevant genoeg vond in vergelijking met problemen als het gebruik van atoomwapens en het systematisch liegen van de Amerikaanse politieke leiders tijdens de Vietnamoorlog.”

Veronica Vasterling (Foto: Ted van Aanholt)

Publiek debat

Arendts visie op politiek wijkt ver af van het gebruikelijke begrip ervan. Volgens haar is het gangbare idee dat politiek wordt gevormd door beleid en bestuur, een uitholling van politiek. De kern daarvan vormt volgens Arendt het publieke debat over de wereld die we bewonen. Een centraal begrip in haar denken is actie, wat zowel het handelen als het spreken omvat, omdat politiek handelen hoofdzakelijk uit spreken bestaat. Dit lijkt in eerste instantie een heel breed begrip, maar Arendt definieerde een vijftal strikte voorwaarden voor politiek. Zo kan politiek niet individueel uitgeoefend worden. De enige manier om macht te genereren is samen met andere en in het publieke domein.

Pluraliteit

Verder is het politiek spreken en handelen altijd pluralistisch. Iedereen articuleert zijn of haar eigen perspectief op de wereld. Deze perspectieven zijn nooit helemaal hetzelfde, omdat geen twee mensen hetzelfde zijn. Door ons spreken en handelen kunnen we ons differentiëren en worden we – in Arendts woorden – een “wie”: een persoon met een eigen identiteit. Het “wat”, de vraag tot welke groep je behoort, hebben veel mensen gemeen, maar het “wie” is uniek. Pluraliteit gaat volgens Arendt samen met normatieve gelijkheid. Als iedereen het recht heeft om een eigen visie te delen, is het ook ieders taak om naar anderen te luisteren. Alleen door deze gelijkheid is pluraliteit mogelijk.

Lezing Veronica Vasterling (foto: Ted van Aanholt)

Expertocratie

De gevolgen van de politiek zijn volgens Arendt onvoorspelbaar, juist door het pluralistische karakter ervan. Al vroeg in de geschiedenis, bijvoorbeeld bij Plato, zien we dat mensen die pluraliteit zoveel mogelijk proberen in te perken door controle uit te oefenen. In Plato’s tijd gebeurde dat door filosofen die het beleid bepaalden, in onze tijd zijn dat met name de lobbygroepen van het bedrijfsleven, soms aangevuld door de wetenschap. “En wij burgers mogen dan slechts stemmen op minimaal van elkaar verschillende plannen,” aldus Vasterling. “Tot op zekere hoogte is het nuttig en nodig, maar het kan en het moet politiek niet vervangen, vond Arendt. Politiek hoort te gaan over principes. En mijn toevoeging is: verkoop het ook niet als een democratie. De meeste mensen hebben allang door dat we in een expertocratie of een plutocratie leven.” Arendts ideaal van politiek is dus ver te zoeken in het debat over de klimaatcrisis, doordat de expertocratie de vrijheid en pluraliteit uitholt. Het is daarom tijd voor een herijking van haar versleten en vaak misbruikte begrippen. “Haar invulling is zeer nuttig en urgent: alleen op deze wijze kunnen we de wereld delen en in stand houden.”

Niet op zoek naar consensus

Wat betekent het volgens Arendt om de wereld te delen? Niet dat we consensus moeten bereiken. Integendeel: een pluralistisch en agonistisch debat is juist heel waardevol. “Delen vereist wel een minimale erkenning van feiten en de stand van zaken, maar geen consensus. Feiten krijgen juist meer betekenis wanneer ze belicht worden door zo veel mogelijk standpunten.” Verder stelde Vasterling dat het debat zo egalitair mogelijk moet zijn. Belangen van het bedrijfsleven moeten dus minstens openbaar gemaakt worden en de kennis van experts moet slechts informerend zijn, niet debatbepalend.

Gesprek met Veronica Vasterling en Riyan van den Born o.l.v. Liesbeth Jansen (foto: ted van Aanholt)

Op zoek naar de diepe laag

Riyan van den Born heeft onderzoek verricht naar burgerinitiatieven voor natuurgebieden. Hierin viel haar op dat Arendts idee van pluraliteit niet echt leek te bestaan. “Wat we vaak zien bij  burgerinitiatieven is dat het juist heel homogene groepen zijn: mensen die gelijkgestemd zijn en zich samen mobiliseren.” Vaak vallen deze groepen ook snel weer uit elkaar. “In het algemeen zijn er heel brede doelen, waardoor weinig mensen het oneens zijn. Zo is niemand tegen biodiversiteit. Maar als er concreet handelen aan gekoppeld wordt, ontstaan er vaak barstjes binnen de groep.” Toch is het volgens Van den Born wel mogelijk om samen tot een oplossing te komen, zelfs bij een situatie die tot zoveel verdeeldheid leidt als die van de Oostvaardersplassen. “Om wederzijds begrip te creëren moet je door naar de diepe laag. Als je door blijft praten over de oplossing kom je de loopgraven niet uit, maar als je praat over hoe we als mens met de natuur om moeten gaan hebben we meer gemeen dan je denkt.”

Moedeloosheid of optimisme?

Door individualisering en bubbelvorming wordt het creëren van een pluralistische politiek à la Arendt echter steeds ingewikkelder. Vasterling: “We leggen veel druk bij het individu en iedereen heeft het gevoel dat ze alles alleen moeten oplossen. Arendt gaf juist aan dat we alleen zaken voor elkaar kunnen krijgen door samen te werken, maar dat zijn we vergeten.” Uiteindelijk komt er daardoor geen verandering, wat volgens Van den Born vaak leidt tot moedeloosheid en een toename van wantrouwen tegenover de overheid. Toch sloot Vasterling af met een positieve noot: “Ik vind het hoopvol dat jongeren wereldwijd deelnemen aan klimaatdemonstraties. Het is een groep van wie ik dat niet had verwacht en het wordt tijd dat we hun voorbeeld gaan volgen.”

Podcast:

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.

Aankondiging

Banner Hannah Arendt

Hoe motiveren we mensen om anders te handelen als het om het klimaat gaat? Hoe kunnen we hier tot gemeenschappelijkheid komen? Het gedachtegoed van politiek filosoof Hannah Arendt (1906 – 1975) kan hierbij helpen. Openheid, realiteitsbesef en de bevattelijkheid voor ideologieën staan centraal in haar werk. Kom luisteren hoe filosoof Veronica Vasterling uitlegt hoe het denken van Hannah Arendt ook nu nog heel actueel is.

Streven naar vernieuwing

Als Hannah Arendt nu geleefd had, zou ze zeker over de klimaatproblematiek geschreven hebben, stelt Arendt-kenner Veronica Vasterling. Klimaatproblemen zijn immers politieke problemen. De oplossing zou volgens Arendt te zoeken zijn in het creëren van gemeenschappelijkheid en het streven naar vernieuwing. Want hoewel ieder handelen het risico op mislukking in zich draagt, moeten we blijven streven naar een betere wereld en hopen op verandering. En dat geldt zeker ook voor onze omgang met de natuur.

Pluraliteit en conflict

Volgens Hannah Arendt zijn mensen in essentie volkomen verschillend. Die verschillen moeten we echter niet proberen weg te moffelen maar juist waarderen. Gemeenschap ontstaat door pluraliteit en conflicten horen erbij, stelt ze. Sterker nog: volgens Arendt zijn conflicten belangrijke aanjagers voor de zo broodnodige politieke vernieuwing.

Milieuproblematiek

Veronica Vasterling legt in haar inleidende lezing uit wat het belang is van het denken van Hannah Arendt. Ze doet dit aan de hand van het begrip handelen, dat de kern vormt van Arendts politieke filosofie. Na de lezing gaat Veronica Vasterling in gesprek met milieukundige Riyan van den Born over de vraag hoe we Arendts theorie kunnen toepassen op de praktijk van milieuproblematiek.

Over de sprekers

veronica_vasterling

Veronica Vasterling is filosoof aan de Radboud Universiteit. Haar onderzoek focust op gender en feministische theorie en politieke filosofie, in het bijzonder het werk van Hannah Arendt. Ze is mede-auteur van het boek Vrouwelijke filosofen. Een historisch overzicht (2012)

Riyan van den Born is milieukundige aan de Radboud Universiteit. Ze doet onderzoek naar hoe we mensen kunnen motiveren om hun gebruikelijke handelingspatronen te veranderen wanneer het gaat om de omgang met milieu en natuur. Ze schreef mee aan het boek Plaats. Beschouwingen over verbondenheid met natuur en landschap (2011).

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.