Zoek in de site...

19|04|01 Kant over vriendschap | Lezing door filosoof Donald Loose

Kant over vriendschap | Lezing door filosoof Donald LooseKant over vriendschap | Lezing door filosoof Donald Loose | Maandag 1 april 2019 | 19.30 – 21.00 uur | l Collegezalencomplex Radboud Universiteit

Podcast | Video

"Ik vond het een hele leuke, interessante avond. Donald Loose vertelde op een gepassioneerde manier over de materie. Het heeft me zeker aan het denken gezet en dat is waarom ik naar Radboud Reflects kom." (Uit een deelnemersevaluatie.)

Aankondiging - Hoe zeldzaam ook, concludeert de Duitse filosoof Immanuel Kant (1724 – 1804), vriendschap bestaat wel degelijk. Toenadering en genegenheid zijn hiertoe belangrijk, maar ook respect en een zekere terughoudendheid. Want, zegt Kant, we kunnen de kern van de ander niet kennen en dat moeten we ook niet proberen. Zelfs niet bij vrienden. Kom luisteren naar filosoof Donald Loose die uitlegt wat Kant hiermee bedoelt en wat we van hem kunnen leren in onze eigen vriendschappen. Zie de volledige aankondigingstekst onderin.

Verslag - Kant over vriendschap

In tijden van social media lijken we meer vriendschappen dan ooit te hebben. Het denken van de Duitse filosoof Immanuel Kant (1724-1804) lijkt daarmee bijzonder actueel. Zo waarschuwde Kant in zijn werk en zijn colleges dat we niet de illusie moeten hebben dat iedereen onze vriend is. Maar wat betekende vriendschap dan voor Kant? Filosoof, theoloog en Kant-expert Donald Loose lichtte in zijn lezing Kants denken over vriendschap toe en wat we van hem kunnen leren voor onze eigen vriendschappen. Na de lezing ging Loose in gesprek met filosoof Willem van der Kuijlen.

Niet willen weten

“Kant over vriendschap is geen vanzelfsprekende combinatie,” begon Donald Loose zijn lezing. Maar juist in de huidige tijd zouden wij volgens Loose veel baat kunnen hebben bij de ideeën van Kant. “Ik denk dat er misschien wel een overvloed aan contacten en vriendschappen is, zonder dat we genoeg fundamenteel met elkaar in contact komen.” Naast toenadering zijn juist ook respect en een zekere terughoudendheid voor Kant van belang in vriendschap: vriendschap wordt onder meer gevormd door het respecteren van elkaars geheimen. Dit hangt nauw samen met het grotere filosofische mensbeeld van Kant, waarin hij veronderstelt dat een mens ten diepste nooit te kennen is. Zelfs niet door zichzelf. Loose: “Vriendschap wordt dus gedragen door respect voor de niet-kenbaarheid van de ander en uzelf. Het is een kwestie van vertrouwen, een kwestie van niet weten en zelfs niet willen weten.”

Foto: Ted van Aanholt

Tegengestelde belangen

De vriendschap is volgens Kant dus een verplichting tot twee tegengestelde belangen. Enerzijds tot welwillendheid, je zo opstellen dat je de doelen, interesses en belangen van de ander mede wilt realiseren, en anderzijds tot het respect voor de ander als autonoom individu. Deze twee belangen kunnen volgens Loose botsen, wanneer een vriend een besluit wil nemen waarvan jij denkt dat het niet in het belang van diegene is. Enerzijds wil je het beste voor de vriend, maar anderzijds moet de vriend als autonoom handelend individu gerespecteerd worden.

‘Echte’ vriendschap

Wat ‘echte’ vriendschap is lijkt echter onmogelijk te achterhalen. Loose: “Beide partijen moeten beide evenveel liefde en respect opbrengen, waarvan ze beide in gelijke mate hetzelfde willen respecteren.” Dit valt volgens hem niet te toetsen. “Ik moet respect hebben voor het niet kennen van de intenties van de vriend. Op basis van wat hij of zij doet kan ik wel gissen, maar ik moet het niet willen weten. Zelfs van mijzelf kan ik die intenties niet kennen.” In zijn aantekeningen over vriendschap, die slechts een fractie vormen van zijn gehele werk, wilde Kant duidelijk maken dat er aan vriendschap iets ten grondslag ligt dat we niet kunnen kennen: de intentie van mensen.

Vriendschap als actief proces

Vriendschappen op basis van gedeelde interesses zijn volgens Kant geen werkelijke vriendschappen. Als de interesse verdwijnt, verdwijnt de vriendschap immers ook. Ook vormen gelijke milieus geen sterke basis voor vriendschappen. Twee vrienden uit vergelijkbare milieus zouden volgens Kant juist een heel saaie vriendschap hebben. Loose: “Volgens Kant kan een psycholoog beter vriend zijn met een militair, als het tenminste geen onbenul is.” Hoewel een vriendschap geboren kan worden uit gemeenschappelijke belangen, is het ideaalbeeld van vriendschap volgens Kant een actief proces waarin men zich met enthousiasme inzet voor de belangen van de ander, maar tegelijkertijd respect heeft voor de eigen autonomie en het niet volledig kunnen kennen van de ander.

Foto: Ted van Aanholt

Respect

Volgens Kant is respect een heel apart gevoel: het ontstaat uit de confrontatie met morele wetten.  Dat maakt bijvoorbeeld filantropie ingewikkeld en mogelijk eenzijdig, omdat de liefde voorrang lijkt te hebben op het respect. Loose: “Dat respect is zo gek nog niet, zegt Kant, omdat we ook respect hebben voor de natuurwetten. We moeten respecteren dat een auto naar rechts gaat als we het stuur naar rechts bewegen. Wij leven steeds in de wereld van wetten, waarbij we moeten vertrouwen dat er een samenhangend geheel van wetmatigheid is.” Volgens Kant moet er dus een onvoorwaardelijk principe zijn waar we het voor doen, een Zweck an sich. En dat is volgens Kant het erkennen van de waardigheid van ieder persoon.

Onbereikbaar ideaalbeeld

Het einddoel is volgens Kant echter slechts een ideaal waaraan nooit voldaan kan worden, maar elke stap op de weg naar de eeuwige vrede is een waardevolle stap. Ook op het gebied van vriendschap zal het Kantiaanse ideaalbeeld volgens Loose nooit bereikt worden. “We zullen altijd leven in de frictie van de behoefte aan bescherming van het autonome zelf en het delen met anderen. En de meest concrete manier waarop het kan lukken, kan niet in een geglobaliseerde wereld. Als iedereen zich volgens het ideaal van Kant zou opstellen, zou het Gods rijk op aarde zijn. We moeten dus met de middelen die we hebben proberen dit dichterbij te brengen.”

Perfecte imperfectie

In gesprek met Willem van der Kuijlen ging Loose verder in op Kants ideaalbeeld van vriendschap. Juist doordat er imperfecte vriendschappen bestaan, zijn ze waardevol. “Het gerealiseerde vriendschapsideaal is in die zin geen vriendschap meer. Ik moet met mijn beperkingen, beperkte middelen en beperkingen van de andere het beste willen. Juist het ongrijpbare van vriendschap én van de mens maakt vriendschap de moeite waard, aldus Loose. “Vertrouwen staat centraal. Wat behoor ik te doen? Waar voel ik mij verplicht toe? Alles wat wij als fascinerende, typische menselijke aspecten van het menselijke bestaan zien, heeft te maken met dat we het niet weten. Als u zou willen vasttimmeren wat de definities van het verhevene en het schone van de mensen zou zijn, zou het niet meer verheven en schoon zijn.”

Door: Bas Nordkamp

Podcast:

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.

Aankondiging

Kant over vriendschap | Lezing door filosoof Donald Loose

Hoe zeldzaam ook, concludeert de Duitse filosoof Immanuel Kant (1724 – 1804), vriendschap bestaat wel degelijk. Toenadering en genegenheid zijn hiertoe belangrijk, maar ook respect en een zekere terughoudendheid. Want, zegt Kant, we kunnen de kern van de ander niet kennen en dat moeten we ook niet proberen. Zelfs niet bij vrienden. Kom luisteren naar filosoof Donald Loose die uitlegt wat Kant hiermee bedoelt en wat we van hem kunnen leren in onze eigen vriendschappen.

Toenadering én terughoudendheid

In Kants opvatting over vriendschap speelt het ideaal versus de werkelijkheid een belangrijke rol. Voor Kant is vriendschap de vereniging van twee personen door gelijke wederzijdse liefde en respect. Maar liefde en respect gaan niet goed samen: liefde draait namelijk om aantrekking en respect om afstoting. Wanneer je iemand respecteert, houd je gepaste afstand tot elkaar. Maar afstand houden wringt met de aantrekkingskracht die bij liefde hoort. Vriendschap is daarom zeker niet vanzelfsprekend.

Vriendschap als deugd

Jarenlang rondde Kant zijn befaamde ethiekcolleges af met een betoog over vriendschap. “Kant wordt vaak gereduceerd tot een koele plichtsethiek,” stelt Loose, die een boek schreef over Kant en vriendschap, “maar dat is onterecht. Ook vreugde, geluk en zingeving zijn in zijn denken essentieel.” Bovendien is zijn denken over vriendschap ook nu weer actueel. Zo waarschuwde Kant dat we niet de illusie moeten hebben dat iedereen onze vriend is. Een waarschuwing die in tijden van social media en de deeleconomie weer helemaal actueel is.

Na zijn lezing gaat Donald Loose in gesprek met filosoof Maïté Tjon A Hie over de vraag wat we nu nog kunnen leren van Kant. Welke tips geeft hij ons voor onze eigen vriendschappen?

Over de spreker

Donald LooseDonald Loose is filosoof en theoloog. Hij is emeritus bijzonder hoogleraar Wijsbegeerte aan Tilburg University en de Erasmus Universiteit Rotterdam. Zijn onderzoek richtte zich in het bijzonder op Kant en de Verlichting en op de Franse politieke filosofie van de 20e eeuw. Hij schreef onder meer Nihilisme en transcendentie en De god van de filosofen. In het voorjaar verschijnt bij Van Tilt Over vriendschap – de praktische filosofie van Kant.

Maïté Tjon A Hie Maïté Tjon A Hie is filosoof, communicatieadviseur en interviewer.

Kom je vaker naar de lezingen van Radboud Reflects? Dan is een Radboud Reflects-abonnement misschien interessant.

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.