Zoek in de site...

19|05|27 Hersenziektes vroeg in beeld | Lezingen door neuroloog Edo Richard, filosoof Maartje Schermer en geriater Marcel Olde Rikkert

Hersenziektes vroeg in beeld | Lezingen door hersenwetenschapper Edo Richard, filosoof Maartje Schermer en geriater Marcel Olde RikkertHersenziektes vroeg in beeld | Lezingen door neuroloog Edo Richard, filosoof Maartje Schermer en geriater Marcel Olde Rikkert | Ma 27 mei 2019 | 19.30 - 21.00 u | Collegezalencomplex RU | Radboud Reflects i.s.m. het Donders Institute

Video | Podcast

"Interessante materie die op een toegankelijke manier verteld werd." (Uit een deelnemersevaluatie.)

Aankondiging - Stel je hebt indicatoren die duiden op de mogelijkheid een bepaalde hersenziekte te ontwikkelen. Je bént niet ziek, maar je kúnt ziek worden. Moet je dat willen weten? Bij het diagnosticeren van hersenziektes als Alzheimer wordt steeds vaker aangestuurd op het vroegtijdig stellen van diagnoses. Nog voordat de eerste symptomen zichtbaar zijn. Wat te denken van dit soort vroegdiagnostiek? Gaat dit ons beeld van ziek en gezond ingrijpend veranderen? Denk mee met hersenwetenschapper Edo Richard, filosoof Maartje Schermer en geriater Marcel Olde Rikkert. Zie de volledige aankondigingstekst onderin.

Verslag - Hersenziektes vroeg in beeld

Wetenschap en techniek stellen ons steeds meer in staat om ziektes en aandoeningen in een vroeg stadium op te sporen, om vroege diagnoses te stellen en om risico op toekomstige ziektes in kaart te brengen. Maar de technologische ontwikkelingen brengen ook filosofische en ethische vragen met zich mee. Is het altijd wenselijk om een ziekte zo vroeg mogelijk op te sporen? Wat is de invloed van vroegdiagnostiek op onze definities van ‘gezondheid’ en ‘ziekte’? En hoe moeten we omgaan met vroege diagnoses? Neuroloog Edo Richard, geriater Marcel Olde Rikkert en filosoof Maartje Schemer presenteerden voor een volle zaal hun visie op vroegdiagnostiek, bij onder andere dementie, en gingen in gesprek onder leiding van filosoof Marcel Becker.

Marcel Becker door Ted van Aanholt

Zou je het willen weten?

Edo Richard, neuroloog bij het Radboud Alzheimercentrum en onderzoeker bij het Donders Institute van de Radboud Universiteit, begon zijn voordracht met een vraag aan het publiek: “Stel dat er een ouder echtpaar in de spreekkamer zit, waarvan de vrouw toenemend vergeetachtig is. Ze merkt dat haar geheugen achteruit gaat en haar man merkt dat ze meer afhankelijk van hem aan het worden is. Zou u dit verder onderzoeken of zou u het eerst nog even aanzien? Het kan goed zijn om te weten dat je mogelijk aan de vooravond staat van dementie. Het kan zekerheid bieden, mogelijkheden om te behandelen, maar je kan het ook je recht vinden om het te weten.” Maar Edo Richard vertelde hier ook een keerzijde aan zit. “Een vroege diagnose kan veel onzekerheid geven. Bovendien kan iemand er ongelukkig van worden en kan het invloed hebben op iemands sociale positie. En een goede diagnose of behandeling is niet altijd mogelijk. Wat staat de dokter in het laatste geval te doen?”

Edo Richard door Ted van Aanholt

Het ’Alzheimer-eiwit’

De ontwikkeling van dementie is een lang proces. De ziekte wordt voorafgegaan door maanden of jaren van lichte geheugenproblemen en nog daarvoor door jaren of decennia van ontwikkelingen in het brein. Tegenwoordig is het wetenschappelijk mogelijk om bepaalde eiwitten bij mensen op te sporen waarvan men denkt dat ze een indicator zijn voor de ziekte van Alzheimer. “Er is echter een belangrijk probleem,” stelde Edo Richard. “Niet alle mensen met dementie hebben deze eiwitten en niet alle mensen met deze eiwitten krijgen dementie. Daarnaast zijn er wel medicijnen die deze eiwitten uit ons systeem kunnen verwijderen, maar behandeling met deze medicijnen is niet ongevaarlijk en niet zonder bijwerkingen. Als we met zekerheid Alzheimer in een vroeg kunnen vaststellen met betrouwbare behandelingen dan verandert dat de situatie. Maar op dit moment is vroeg diagnosticeren niet altijd beter.”

Na de diagnose

Marcel Olde Rikkert, hoogleraar Klinische Geriatrie aan het Radboudumc en hoofd van het Radboud Alzheimercentrum, kwam met een soortgelijke analyse. “Vroeg diagnosticeren is eigenlijk de ongeschreven wet geworden. Maar is dit altijd goed?” Aan de hand van twee voorbeelden liet Marcel Olde Rikkert zien dat je zowel te laat, als te vroeg kan diagnosticeren. Wetenschappelijk onderzoek naar de invloed van een zware diagnose op het welzijn van de patiënt liet volgens Olde Rikkert te wensen over. Daarom deed hij daar samen met collega’s zelf onderzoek naar. “We boden mensen met een lichte cognitieve stoornis samen met hun partner tien gesprekken aan om ze te begeleiden in het accepteren van hun diagnose.” Zijn team zag een duidelijke toename in de acceptatie van de stoornis. “Dat is de kern van het probleem: alleen het stellen van de diagnose is onvoldoende voor de meeste mensen om zich aan te kunnen passen aan de nieuwe situatie. Dit vergt ook daarna nog aandacht.”

Maartje Schermer door Ted van Aanholt

Grens tussen ziek en gezond

Naast medische en persoonlijke vraagstukken brengt de mogelijkheid tot vroegdiagnostiek ook filosofische vraagstukken met zich mee, aldus bijzonder hoogleraar Filosofie van de Geneeskunde Maartje Schermer. Aan de hand van de Duitse filosoof Hans-Georg Gadamer zette zij het conventionele beeld van ziekte en gezondheid uiteen. “Gezondheid is iets dat je niet merkt, je voelt je niet bewust gezond. Je merkt pas dat je gezond was op het moment dat je ziek wordt.” Maar precies deze duidelijke tegenstelling tussen ziekte en gezondheid komt door vroegdiagnostiek onder druk te staan. “Bij het vroeg opsporen van ziekten is er al wel sprake van ‘disease’, het biologische ziekteproces, maar nog niet van ‘illness’, de subjectieve ervaring van het ziek zijn. En stel dat het nog helemaal niet zeker is dat de ziekte zich uiteindelijk gaat ontwikkelen, maar dat wel de diagnose wordt gesteld dat je een verhoogd risico loopt op deze ziekte. Ben je in dat geval ziek? Het duidelijke onderscheid tussen ziek en gezond wordt dan een stuk minder helder. Sterker nog, nagenoeg iedereen loopt een verhoogd risico op een bepaalde ziekte. Kun je dan nog wel honderd procent gezond zijn?”

Marcel Olde Rikkert, Maartje Schermer, Edo Richard in gesprek met Marcel Becker foto door Ted van Aanholt

Geneeskunde en geneeskunst

Na hun lezingen gingen Edo Richard, Marcel Olde Rikkert en Maartje Schermer verder in gesprek onder leiding van filosoof Marcel Becker over de problematische kanten van de vroege diagnoses. Hierbij werd de conclusie nogmaals onderstreept: vroeg diagnosticeren is niet altijd een goede zaak. “Het is niet alleen geneeskunde, maar ook geneeskunst,” stelde Marcel Olde Rikkert. “We kunnen niet alleen volgens het geldige wetenschappelijke bewijs werken, maar moeten ons ook richten op de persoonlijke ervaringen en wensen van patiënten.” Bovendien, benadrukte Schermer, is er een groot verschil tussen het vaststellen van ziektes en het inschatten van risico’s. “Stel dat je te horen krijgt dat je twintig procent kans hebt om Alzheimer te krijgen of twee keer zoveel kans als gemiddeld. Wat doe je met die informatie?” “We hebben een ‘recht-om-te-weten’,” sloot Marcel Olde Rikkert af, “maar we hebben ook een ‘recht-om-niet-te-weten’”. Een vroege diagnose is niet voor iedereen de juiste weg. En om dat per patiënt aan te voelen is zowel geneeskunde, als geneeskunst.”

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.

Video


Podcast

Aankondiging

Banner Alzheimer

Stel je hebt indicatoren die duiden op de mogelijkheid een bepaalde hersenziekte te ontwikkelen. Je bént niet ziek, maar je kúnt ziek worden. Moet je dat willen weten? Bij het diagnosticeren van hersenziektes als Alzheimer wordt steeds vaker aangestuurd op het vroegtijdig stellen van diagnoses. Nog voordat de eerste symptomen zichtbaar zijn. Wat te denken van dit soort vroegdiagnostiek? Gaat dit ons beeld van ziek en gezond ingrijpend veranderen? Denk mee met neuroloog Edo Richard, filosoof Maartje Schermer en geriater Marcel Olde Rikkert.

Medicalisering

In de hoop op een toekomstige behandeling of vertraging van het ziekteverloop wordt er binnen het Alzheimer-onderzoek gezocht naar eiwitafzettingen in de hersenen, zogenaamde biomarkers. Of deze eiwitafzettingen uiteindelijk tot de ziekte leiden is nog onduidelijk, maar in de tussentijd roept de vroege diagnose allerlei vragen op. Is het wenselijk dat vroege diagnoses leiden tot een verdere medicalisering van ziektes die zich wellicht nooit ontwikkelen?

Morele afwegingen

Neuroloog Edo Richard vertelt wat de kansen en gevaren zijn van het gebruiken van biomarkers voor het vroegtijdig diagnosticeren van de ziekte van Alzheimer. Filosoof Maartje Schermer vertelt wat vroegdiagnostiek doet met onze definitie van ‘ziek’ en ‘gezond’ en welke morele afwegingen we moeten maken bij het inzetten ervan. Is de kennis misschien ooit ziek te worden niet alleen maar belastend? Geriater Marcel Olde Rikkert licht toe hoe informatie en coaching een alternatief kan zijn voor de vraag van patiënten naar vroegdiagnostiek.

Vraag naar vroegdiagnostiek

Daarna gaan Edo Richard, Maartje Schermer en Marcel Olde Rikkert in gesprek onder leiding van ethicus Marcel Becker. Vroegdiagnostiek is niet alleen een ontwikkeling binnen het medische onderzoek naar de ziekte van Alzheimer. Ook bij de ziekte van Parkinson en bij Autisme wordt gepleit voor vroege diagnoses. Hoe moeten we deze ontwikkeling zien? Gelden de ethische bezwaren van vroegdiagnostiek bij Alzheimer ook voor andere typen vroegdiagnostiek? En zo ja, moeten we dan aan de rem trekken?

Over de sprekers

Edo RichardEdo Richard is neuroloog bij het Radboud Alzheimercentrum en onderzoeker aan het Donders Institute van de Radboud Universiteit. Hij doet onderzoek naar de invloed van hoge bloeddruk op de ontwikkeling van de ziekte van Alzheimer en naar de preventie van de ziekte.

Maartje SchermerMaartje Schermer is bijzonder hoogleraar Filosofie van de geneeskunde aan het Erasmus MC. Ze doet onderzoek en geeft onderwijs en advies op het gebied van de medische ethiek, bio-ethiek en filosofie van de geneeskunde.


Marcel Olde RikkertMarcel Olde Rikkert
is hoogleraar Klinische geriatrie aan het Radboudumc, hoofd van het Radboud Alzheimercentrum en onderzoeker aan het Donders Institute van de Radboud Universiteit. Hij ontwikkelt interventies voor kwetsbare ouderen met als doel het verbeteren van hun veerkracht en kwetsbaarheid.

Dit is een programma van Radboud Reflects en het Donders Institute.