Zoek in de site...

19|11|07 Dertig jaar na de val van de Berlijnse Muur | Actualiteitencollege met politicoloog Maurits Meijers en Duitsland-onderzoeker Yvonne Delhey

Dertig jaar na de val van de Berlijnse muurDertig jaar na de val van de Berlijnse Muur | Actualiteitencollege met politicoloog Maurits Meijers en Duitsland-onderzoeker Yvonne Delhey | Donderdag 7 november 2019 | 12.30 - 13.15 uur | Collegezalencomplex, Radboud Universiteit| Radboud Reflects i.s.m. VOX

VOX: Maurits Meijers ‘Oost-Duitsers hebben het gevoel te zijn achtergebleven’ | Column Peter van der HeidenPodcast

Aankondiging - Deze week is het dertig jaar geleden dat de Berlijnse Muur viel. Deze belangrijke gebeurtenis signaleerde de hereniging van het communistische Oost- en het kapitalistische West-Duitsland, en werd overal ter wereld uitgezonden. Velen van ons herinneren zich de beelden van verrukte Berlijners die de Muur afbreken die hun stad had verdeeld. Eind goed, al goed? Kom luisteren naar een discussie tussen politicoloog Maurits Meijers en Duitsland-onderzoeker Yvonne Delhey over hoe de scheiding tussen Oost en West nog niet verdwenen is. Zie de volledige aankondigingstekst onderin.

Verslag - Dertig jaar na de val van de Berlijnse Muur

Dertig jaar geleden, op 9 november 1989, viel de Berlijnse Muur. De gevolgen daarvan kunnen niet onderschat worden: het betekende de hereniging van Duitsland, de instorting van de Sovjet-Unie en het einde van de Duitse Democratische Republiek (DDR). In dit actualiteitencollege, twee dagen voor het dertigjarig jubileum, kwamen politicoloog Maurits Meijers en Duitsland-onderzoeker Yvonne Delhey samen om te spreken over de hereniging én de voortdurende scheiding tussen Oost en West, in een vraaggesprek met filosoof en programmamaker Frank van Caspel. Parlementair historicus Peter van de Heiden leidde het gesprek in met een column. Na afloop was er gelegenheid voor het publiek om vragen te stellen aan de sprekers.

Een anti-fascistische Schützwall

In zijn column benadrukt Peter van der Heiden dat de Oost-Duitse perceptie van de Berlijnse Muur een heel andere is dan de West-Duitse. De Berlijnse Muur werd door hen namelijk veelal gezien als een anti-fascistische Schützwall: een barrière die bescherming biedt tegen het fascisme, wat de ultieme ontwikkeling is van het kapitalisme van het Westen. Dertig jaar na de val van de muur werpt Van der Heiden de vraag op: kunnen we misschien een nieuwe muur gebruiken, ter bescherming tegen extreem-rechts en fascisme? Deze ideologieën hebben volgens hem namelijk grote aantrekkingskracht voor grote delen van de bevolking in Duitsland, Europa en daarbuiten. Het ‘kweken van tolerante burgers’ na decennia fascistische en communistische onderdrukking blijkt buitengewoon lastig.

Spreker: Peter van der Heiden Foto: Ted van Aanholt

De plotselinge val van de Muur

Het moment dat de Berlijnse Muur op 9 november viel, was voor velen een onverwacht moment. Dit gold ook voor de Duitse functionaris Günter Schabowski, die tijdens een persconferentie op deze dag te horen kreeg van Egon Krenz, de laatste leider van de DDR, dat de grenzen geopend zouden worden. Toen een verslaggever vroeg, wanneer de grenzen open zouden gaan, stelde hij dat dit onmiddellijk zou gebeuren. Nadat hij deze aankondiging om zeven uur deed, waren om tien over zeven al mensen bij de grensovergang. Al snel was de druk op de grenzen niet meer te houden, waardoor een gecontroleerde uitstroom niet meer houdbaar bleek en de grenzen volledig open moesten.

De achtergrond

Hoe heeft dit zo ver kunnen komen? Delhey benadrukt dat er in mei 1989 een burgerbeweging in de DDR was ontstaan, in de context van de gemeenteraadsverkiezingen. Dit was een unicum: voor het eerst hielden groeperingen in de DDR bij, in hoeverre de verkiezingen rechtmatig waren verlopen. Hoewel het resultaat, zoals altijd, was dat de volledige bevolking achter de regering stond, ontstond door deze observaties een gevoel van onvrede, aangezien er bewijs was dat de verkiezingen onrechtmatig waren verlopen. Hiervan was echter geen berichtgeving in de officiële media. Bijeenkomsten, in met name protestantse kerken die ruimte boden aan de vrije meningsvorming, waren een weg om deze boodschap toch te verspreiden, buiten de officiële kanalen om.

Spreker: Yvonne Delhey Foto: Ted van Aanholt

Meijers beaamt dat informatie cruciaal is: uit politicologisch onderzoek blijkt, dat in gebieden waar West-Duitse televisie te zien was en Oost-Duitse propaganda dus minder effectief was, veel meer mensen naar West-Duitsland probeerden te vluchten.

Tegelijkertijd staat de val van de Berlijnse Muur niet op zichzelf. Al in de zomer van 1989 besloot de minister van Buitenlandse Zaken van Hongarije om het IJzeren Gordijn te openen. Hongarije was toentertijd een populaire bestemming voor Oost-Duitsers, die dan ook massaal naar het Westen vluchtten, in almaar groter wordende getale.

Een kloof tussen Oost en West

Delhey, zelf geboren in Dresden, herinnert zich de dag nog goed, ondanks dat zij door de val van de Muur heen geslapen had. Delhey hoorde het op de radio en stond versteld: “Het is net zoals dat wij ineens bij Groot-Brittanië zouden horen. Het is een nieuwe realiteit, een irrealiteit, het uitzonderlijke van de situatie waarin alles mogelijk is.” Het betekende de hereniging van Duitsland en het ontstaan van een kloof in één land, waarvan het, in de woorden van Merkel, nog wel meer dan een generatie zou duren om deze op te heffen. Meijers benadrukt dat uit vergelijkend politicologisch onderzoek in autocratische regimes blijkt, dat diegenen die op vijftienjarige leeftijd gesocialiseerd zijn in een dergelijk regime op latere leeftijd veel minder positief zijn over de democratie. De autocratische tendensen die Hongarije en Polen nu kenmerken hebben dit ook als onderliggende oorzaak.

Oost-Duitsland loopt op bepaalde aspecten structureel achter, ten opzichte van West-Duitsland. De tevredenheid met de democratie, de opkomst bij verkiezingen, het vertrouwen in parlement en in het rechtsstelsel, zijn allemaal significant lager in (voormalig) Oost-Duitsland dan in (voormalig) West-Duitsland.

Sprekers: Yvonne Delhey en Maurits Meijers Gespreksleider: Frank van Caspel Foto: Ted van Aanholt

Een gevoel van achtergesteldheid

Ondanks de grote verschillen tussen Oost en West, gaat het steeds beter met Oost-Duitsland, benadrukt Meijers. De economie groeit bijvoorbeeld gestaag. Desondanks voelt dat voor veel mensen niet zo. De ‘stroom van de geschiedenis’ die de val van de Muur op gang bracht, zorgde volgens Delhey voor hoop op veranderingen. De realiteit bleef achter bij de grote verwachtingen. Het radicaal-rechtse Alternative für Deutschland (AfD) is snel opgekomen, terwijl het radicaal-linkse die Linke traditioneel sterk blijft vanuit een gevoel van nostalgie. Deze partijen bouwen voort op lang gevoelde sentimenten. Meijers waarschuwt dat de AfD-stemmen sterk correleren met geweld tegen vluchtelingen. Het lijken dan ook dezelfde sentimenten die beide fenomenen aansturen. De kloof blijft en lijkt zelfs te groeien: uit een enquête in de Financial Times blijkt dat, na een ontwikkeling waarbij Oost-Duitsers zich meer Duits gingen voelen, zij zich nu weer meer Oost-Duits voelen.

Door: Ben van Enk

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.

Podcast:

Aankondiging

Dertig jaar na de val van de Berlijnse muur

Deze week is het dertig jaar geleden dat de Berlijnse Muur viel. Deze belangrijke gebeurtenis signaleerde de hereniging van het communistische Oost- en het kapitalistische West-Duitsland, en werd overal ter wereld uitgezonden. Velen van ons herinneren zich de beelden van verrukte Berlijners die de Muur afbreken die hun stad had verdeeld. Eind goed, al goed? Kom luisteren naar een discussie tussen politicoloog Maurits Meijers en Duitsland-onderzoeker Yvonne Delhey over hoe de scheiding tussen Oost en West nog niet verdwenen is.

De val

Dat we juist deze week de val van de Muur herdenken is een toevalligheid: het was geen vooropgezet plan om op 9 november 1989 de grens open te gooien. Terwijl men in Oost-Duitsland zeker wel wist dat het reisverbod versoepeld zou moeten worden, was de aankondiging van de volledige opheffing daarvan een verassing. Zelfs voor degene die het aankondigde, partijbaas Günter Schabowski. Waardoor werd de beleidswijziging gedreven? En klopt het wel dat Oost-Duitsers stonden te springen om zich bij het kapitalistische Westen te voegen, of schetsten de vredige beelden op TV een misleidend plaatje?

Duurzame scheiding

Direct na de val kwamen veel Oost-Duitsers naar West-Berlijn om hun vrijheid te vieren. Snel daarna volgde ook de hereniging van Duitsland. Was dat het einde van de scheiding tussen Oost en West? Zijn de Duitsers zo verenigd als de grens van hun land doet vermoeden? Er zijn nog altijd grote socio-economische verschillen tussen de regio’s, en zelfs na 30 jaar lijken Westerse liberale democratische waarden in het Oosten minder populair. Nu traditionele politieke partijen in het Oosten in zwaar weer verkeren, moeten we ons misschien afvragen of de DDR deels nog leeft in de harten van de Oost-Duitsers.

Filosoof en programmamaker Frank van Caspel leidt het gesprek.

Parlementair historicus Peter van de Heiden spreekt een column uit.

De voertaal is Nederlands.

Over de sprekers

Meijers, MauritsMaurits Meijers doet onderzoek naar Comparative Politics aan de Radboud Universiteit. Hij houdt zich vooral bezig met verkiezingen en sociale en politieke kloven. Als zoon van een West-Berlijnse vader interesseert hij zich in de vraag hoe scheidingen in de maatschappij doorwerken in verdeeldheid in de politiek.



Delhey, YvonneYvonne Delhey is universitair docent op het gebied van Duitse letter- en cultuurkunde aan de Radboud Universiteit. Ze groeide op in Dresden en leeft sinds 25 jaar in Nederland. In haar onderzoek komt ze geregeld terug op thema’s die verbonden zijn met de DDR.



Heiden, Peter vanPeter van der Heiden is politicoloog en parlementair historicus. Hij geeft als freelance journalist politieke analyses bij het nieuws.



Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.

Dit is een programma van Radboud Reflects en VOX.