Zoek in de site...

19|11|19 De sprekende aap. Hoe taal de mens bepaalt | Gesprek met cognitiewetenschapper Peter Hagoort en cognitiefilosoof Leon de Bruin

De sprekende aap. Hoe taal de mens bepaalt | Gesprek met cognitiewetenschapper Peter Hagoort en cognitiefilosoof Leon de BruinDe sprekende aap. Hoe taal de mens bepaalt | Gesprek met cognitiewetenschapper Peter Hagoort en cognitiefilosoof Leon de Bruin | Dinsdag 19 november 2019 | 20.00 – 21.30 uur | LUX, Nijmegen | Radboud Reflects i.s.m. Donders Institute

Podcast

"Leuk dat het een gesprek was en er data/onderzoeken met interessante bevindingen werden vernoemd." (Uit een deelnemersevaluatie.)

Aankondiging - Hoe werkt taal in ons brein? Wat maakt taal bijzonder? Cognitiewetenschapper Peter Hagoort en filosoof Leon de Bruin bespreken aan de hand van fragmenten uit films en series en Youtube-video’s het menselijk en dierlijk taalvermogen. Kom luisteren en ontdek hoe taal bepaalt wie wij zijn. Zie de volledige aankondigingstekst onderin.

Verslag - De menselijke taal: van sprekende dieren, aliens tot de waarheid

Taal gebruiken we elke dag zonder er veel bij na te denken. Het gebruik van taal gaat eigenlijk vanzelf, maar zodra je erover gaat nadenken duikt de ene na de andere vraag op. Hoe werkt taal in ons brein? Kunnen dieren ook een taal spreken? In hoeverre bepaalt taal hoe wij de wereld zien en beleven? En is taal een belemmering om tot echte waarheid te komen? In een uitverkochte zaal in LUX bespraken Peter Hagoort, directeur van het Max Planck Instituut voor Psycholinguïstiek en hoogleraar Cognitieve neurowetenschap, en Leon de Bruin, cognitiefilosoof aan de Radboud Universiteit, de mysteries van de taal aan de hand van videofragmenten uit films en series.

Menselijke taal

Volgens de eerste filosofen wordt taal gezien als datgene wat de mens onderscheidt van dieren, trapte De Bruin af. “De mens heeft taal, logos, en dat is wat de mens uniek maakt. De vraag is alleen: is dat wel zo?” Het eerste fragment dat werd getoond, bracht de zaal al meteen aan het twijfelen. Het fragment ging over een parkiet genaamd Disco, die meer dan driehonderd zinnen kon uitspreken. Is Disco zich daarmee bewust van zijn eigen identiteit? Peter Hagoort denkt van niet. Het kernverschil tussen dier en mens is dat de mens met een “eindig aantal middelen, een oneindig aantal boodschappen kan uitwisselen.” Daarmee verschilt het menselijk taalsysteem van elk ander taalsysteem in de wereld.

Sprekers: Peter Hagoort en Leon de Bruin | Foto: Ted van Aanholt

Evolutie

Dieren hebben een gesloten taalsysteem, waarin de capaciteit om oneindig nieuwe boodschappen en expressies te kunnen ontwikkelen niet bestaat. Waarom de mens dat kan en een dier niet, weten we niet zeker. Wel gaf Hagoort een genetische en evolutionaire verklaring, namelijk dat het menselijke taalvermogen is ontstaan, is uit brokstukken van genen die uiteindelijk geëvolueerd zijn tot het menselijke taalvermogen. De menselijke taal heeft als groot voordeel dat daarmee kennis uitgewisseld kan worden. Via schrift en gesproken taal dragen we informatie over, zodat we interne informatie kunnen overdragen op anderen.

Aliens

Volgens Hagoort weet parkiet Disco niet waar hij aan refereert: hij reproduceert alleen maar zinnen die hem zijnaangeleerd. Dit raakt een concept in de taal- en cognitiewetenschap: mensen en dieren hebben andere referentiekaders. Het is dus onwaarschijnlijk dat Disco begrijpt wat hij zegt, omdat hij niet in parkietentaal spreekt maar in mensentaal, terwijl hij alleen parkietentaal echt begrijpt. Aan de hand van een fragment uit Arrival, een film over een taalwetenschapper die de taal van aliens probeert te ontcijferen, werd dit geïllustreerd. Misschien kunnen we de code van de taal van deze zogenaamde ‘Heptapods’ wel kraken, maar dan weten we nog niet waaraan deze taal refereert. De wereld waarin de ‘Heptapods’ leven is immers  anders dan onze wereld.

Sprekers: Peter Hagoort en Leon de Bruin | Foto: Ted van Aaholt

Onbegrijpbaar

Kunnen dan toch met andere culturen en buitenaardse wezens communiceren? Of zijn er elementen van onze taal die onvertaalbaar zijn en daarmee onbegrijpelijk voor ongelijksoortige wezens? Hagoort stelde dat dit afhangt van hoeveel overlap er is tussen de verschillende belevingswerelden. Als de andere wereld ons totaal vreemd is, dan kunnen we de ander niet begrijpen. Hagoort illustreerde dit met een quote van filosoof Wittgenstein: “Als de leeuw zou kunnen spreken, zou je nog niet begrijpen waarover hij het heeft.”

Belevingswereld

Taal speelt ook een grote rol in onze innerlijke wereld. Onze emoties en ervaringen zijn gekleurd door taal. De vraag kan dus gesteld worden in hoeverre taal onze belevingswereld beïnvloedt en bepaalt. Volgens sommige wetenschappers brengt een andere taal ook een geheel andere manier van denken met zich mee, maar Hagoort vindt dit te ver gaan. Hij erkende wel dat je je aandacht in een de ene taal op dingen richt, die in een andere taal meer impliciet zijn. In die zin lijkt het alsof je in verschillende talen anders denkt. Maar of taal volledig je manier van denken bepaalt of dat er zelfs zonder taal geen denken zou bestaan? Dat vond Hagoort te extreem.

Communiceren zonder spraak

Wat is de invloed op je belevingswereld, als gesproken taal afwezig is? Doven gaan elke dag door het leven zonder gesproken taal, maar het vooroordeel dat doventalen inferieur is aan gesproken talen, klopt niet volgens Hagoort. Net als in gesproken talen, is het ook in doventalen mogelijk om zeer complexe informatie uit te wisselen. Gesproken taal is dus geen vereiste voor het overbrengen van dit soort informatie. Dit werd geïllustreerd met een fragment over de fluittaal Silbo Gomero: louter aan de hand van fluittonen communiceren bewoners van het Canarische eiland La Gomera complexe informatie over grote afstand.

Sprekers: Peter Hagoort en Leon de Bruin | Foto: Ted van Aanholt

Liegen

Taal maakt ook de leugen mogelijk. Leon de Bruin liet het publiek een reeks foto’s zien waarop mensen echte en neppe emoties uitdrukken. Het publiek had moeite om in alle gevallen echt van nep te onderscheiden. Wat heeft dit te maken met taal? Hagoort legde uit dat taal bijdraagt invloed heeft op ons zogenaamde ‘interne model’. Mensen benaderen de werkelijkheid niet neutraal. Menselijke waarneming is dus niet te vergelijken met een fotocamera die objectief de werkelijkheid vastlegt. Aan de hand van onze verwachtingen kleuren we onze waarneming van de werkelijkheid. Ons interne model stelt onze waarneming bij wanneer deze niet overeenkomt met onze verwachtingen en berust voor een belangrijk deel op ons taalvermogen. Als taal hierin geen rol zou spelen, dan ben je veel afhankelijker van de pure perceptuele informatie die je binnenkrijgt en kleurt je interne model veel minder je waarneming.

Wetenschap

Als onze verwachtingen, aan de hand van taal, ons beeld van de werkelijkheid zo erg beïnvloeden, bestaat er dan überhaupt een objectieve versie van de werkelijkheid en dus de wetenschap, vroeg De Bruin zich af. Hagoort benadrukte dat we ook in de wetenschap altijd kritisch moeten blijven: de waarheid is “altijd voorlopig, ook in de wetenschap,” aldus Hagoort.

Door: Inge de Vries

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.

Podcast:

Aankondiging

De sprekende aap. Hoe taal de mens bepaalt | Gesprek met cognitiewetenschapper Peter Hagoort en cognitiefilosoof Leon de Bruin

Hoe werkt taal in ons brein? Wat maakt taal bijzonder? Cognitiewetenschapper Peter Hagoort en filosoof Leon de Bruin bespreken aan de hand van fragmenten uit films en series en Youtube-video’s het menselijk en dierlijk taalvermogen. Kom luisteren en ontdek hoe taal bepaalt wie wij ziin.

Mens en dier

Gesproken taal wordt vaak gezien als een van de dingen die mensen van dieren onderscheidt. Ook in onze evolutie heeft taal een belangrijke rol gespeeld. Hoe zit dat precies? Zit taalvermogen alleen in menselijke hersenen verankerd? Of hebben dieren ook een basis voor taal? Kunnen we een dolfijn Engels leren spreken? En wat vertellen de danspassen van de beroemde swingende Youtube-kaketoe Snowball ons over ritme en taal?

Taal en beleving

Wereldwijd bestaan meer dan zevenduizend talen, van gesproken en geschreven talen tot gebarentalen en fluittalen. In hoeverre veroorzaken verschillende talen verschillende belevingswerelden? Het Spaans kent bijvoorbeeld meer onderscheid in emoties dan het Nederlands. Ervaren Spanjaarden daardoor emoties ook anders dan Nederlanders? Russen onderscheiden in hun taal meerdere tinten blauw. Beïnvloedt dat hun visuele perceptie? Zijn bepaalde gevoelens, waarnemingen of concepten daarmee voor andere culturen onvoorstelbaar? Of kan de taal ons daarin juist helpen?

Over de sprekers

Hagoort, PeterPeter Hagoort is hoogleraar Cognitieve neurowetenschap aan de Radboud Universiteit en directeur van het Max Planck Instituut voor Psycholinguïstiek. Hij onderzoekt hoe taal werkt in onze hersenen.



Bruin, Leon deLeon de Bruin is cognitiefilosoof aan de Radboud Universiteit. Hij doet onderzoek naar sociale interactie, emotie, belichaamde cognitie en het zelf.




Dit is een programma van Radboud Reflects en het Donders Institute van de Radboud Universiteit.

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.