Zoek in de site...

20|03|02 De Uittocht – vluchten toen en nu | Lezingen door theoloog Ellen van Wolde en sociaal geograaf Joris Schapendonk

De Uittocht – vluchten toen en nu | Lezingen door theoloog Ellen van Wolde en sociaal geograaf Joris SchapendonkDe Uittocht – vluchten toen en nu | Lezingen door theoloog Ellen van Wolde en sociaal geograaf Joris Schapendonk | Maandag 2 maart 2020 | 19.30 – 21.15 uur | Theaterzaal C, Radboud Universiteit

"Erg leuk! Goeie vergelijking tussen theologisch en geografisch perspectief." (Uit een deelnemersevaluatie.)

Aankondiging - Hoe gaan wij om met vluchtelingen? Waar komen botsingen tussen de zittende bevolking en nieuwkomers vandaan? Het bijbelverhaal over de Uittocht van het joodse volk uit Egypte en onze huidige vluchtelingenproblematiek hebben veel overeenkomsten. Kom luisteren naar theoloog Ellen van Wolde en sociaal geograaf Joris Schapendonk, die uitleggen welke lessen wij kunnen trekken uit dit eeuwenoude verhaal. Zie de volledige aankondigingstekst onderin.

Verslag - Een Bijbelse blik op het migratiedebat

In de Bijbel kunnen we lezen over Mozes die het volk van Israël bevrijdt uit de greep van de Farao. Wanneer we de krant openslaan, zien we foto’s van Afrikaanse vluchtelingen die op wankele bootjes onderweg zijn naar de grenzen van Fort Europa. Zijn er overeenkomsten tussen deze verhalen en gebeurtenissen? En wat kunnen wij leren van beide? Theoloog Ellen van Wolde gaf haar visie op het Exodusverhaal. Daarna deelde sociaal geograaf Joris Schapendonk zijn bevindingen, die betrekking hebben op de actuele migratiecrisis. Aansluitend gingen de sprekers in gesprek met programmamaker Liesbeth Jansen over de parallellen tussen het Exodusverhaal en de huidige migratie vanuit het Afrikaanse naar het Europese continent, en beantwoordden zij vragen uit het publiek.

Exodus(sen)

Wanneer wij aan het Bijbelse boek Exodus denken, stellen wij ons één Exodus voor: een grote migratiestroom van de Israëlieten uit Egypte, het land dat hen onderdrukte, naar Kanaän, het beloofde land. Volgens Ellen van Wolde is het verhaal in werkelijkheid ingewikkelder. Dé Exodus bestaat niet, stelde zij in haar lezing. Er hebben meerdere ‘exodussen’ plaatsgevonden waarin verschillende groepen mensen op verschillende momenten, via verschillende routes migreerden. Daarnaast waren de mensen die aan de Egyptische onderdrukking ontsnapten meer divers dan vaak gedacht. Niet alleen Israëlische slaven, maar ook opstandelingen trokken weg. Een aantal sloot zich aan bij buitenlandse legers die soms hele dorpen leegroofden. De ‘vluchtelingen’ in deze exodussen waren dus niet alleen maar onderdrukten, maar soms zelf ook onderdrukkers. Een derde punt dat volgens Van Wolde vaak over het hoofd wordt gezien, is de kwestie van het beloofde land. De Israëlieten kregen het beloofde land van God, maar dit was geen leeg land: er woonden al mensen. “Op het moment dat de God van Israël het land beloofde aan de Israëlieten, zei Hij tegelijkertijd: dit land nemen jullie af van mensen die er al wonen,” aldus Van Wolde.

Spreker: Ellen van Wolde

Hoop en realiteit

Er hebben dus meerdere uittochten plaatsgevonden, die lang niet altijd even vreedzaam waren. De verslagen hiervan in de Bijbel kunnen gezien worden als een getuigenis van migratie toentertijd. Mensen trokken weg, hopend dat een nieuwe plek hun meer zou kunnen bieden. “Er zat dus een bepaald verlangen en een bepaalde ambitie in deze trektochten,” vond Van Wolde. “Maar als je dan uiteindelijk wegtrekt, valt het vies tegen. Want die woestijn is afzien, en de weg is lang. Wat toen de Sinaïwoestijn was, zijn nu boten op de Middellandse Zee.”

In Bijbelverhalen lezen we over een continue stroom van mensen die migreren, legde Van Wolde uit. Mensen kwamen over zee vanuit Griekenland of Turkije naar Egypte, omdat het daar te vol was. Ook trokken er mensen weg uit het oosten, omdat het er te droog was of, omdat zij moesten vluchten voor oorlog. Mensen vertrokken eeuwen geleden al naar een nieuwe plek, in de hoop op een beter leven.

Een weg vinden

Vanuit zijn expertise als sociaal geograaf gaf Joris Schapendonk een actuelere visie op het boek van Exodus, namelijk vanuit de huidige vluchtelingenproblematiek. Hij volgde voor zijn onderzoek een groep jonge Gambiaanse mannen die onderdrukking in hun thuisland ontvluchtten en de tocht naar Europa maakten. Schapendonk omschreef hoe zij hun weg probeerden te vinden: van het navigeren van de weg naar Europa, en eenmaal aangekomen, de geografische ruimte binnen Europa zelf, tot het navigeren binnen een moeilijke en soms oneerlijk aanvoelende bureaucratie.

Spreker: Joris Schapendonk

Een hoofdpersoon in Schapendonks onderzoek is Lamin, een jonge en hoogopgeleide Gambiaanse man die zich verder wilde ontwikkelen in Zwitserland. Met een visum Europa binnenkomen is vanuit Gambia onmogelijk en daarom ging Lamin op weg naar de kust van Libië. Vooral het tweede deel van de reis is een gevaarlijk spel te noemen, vol met mensensmokkelaars, dreiging en exploitatie. Uiteindelijk lukt het Lamin om aan te komen in Italië en door te reizen naar Zwitserland, maar niet zonder littekens.

Exodus anno 2020?

De huidige migranten- en vluchtelingenstromen zouden we volgens Schapendonk niet moeten zien als een permanente verplaatsing van mensen en dus niet zoals een Bijbelse Exodus. De mannen die Schapendonk volgde, trokken niet naar Europa om voor de rest van hun leven in één bepaald land te verblijven. Mannen zoals Lamien zijn mobiel en bezochten tijdens hun verblijf in Europa familie elders of keerden voor even terug in het land waar ze vandaan kwamen. Daarnaast stelde Schapendonk dat deze mobiliteit van de Gambiaanse mannen niet alleen een vlucht is, maar ook een levensstijl. “We moeten vluchtelingen niet alleen als vluchtelingen zien, of migranten als migranten. Men kan ook andere drijfveren dan veiligheid hebben om de grens over te gaan.” Tot slot stelde Schapendonk dat mobiliteit niet op gespannen voet staat met integratie. De mannen uit Gambia zijn volgens hem juist “de ideale EU burgers”: niet vastgepind op één grondgebied, maar reizend door Europa als één geopolitieke ruimte.

Gespreksleider: Liesbeth Jansen | Sprekers: Ellen van Wolde en Joris Schapendonk

Toen en nu

Beide sprekers zagen overeenkomsten en verschillen tussen de eeuwenoude exodussen aan de ene kant en de huidige vluchtelingenstromen aan de andere kant. Luisterend naar het verhaal van Joris Schapendonk herkende Ellen van Wolde de ambitie die zichtbaar is in de exodussen eeuwen geleden in de migranten en vluchtelingen van nu

Op zijn beurt zag Schapendonk de diverse patronen van migratie en de verschillende routes van de exodussen terug in het heden. “Er is ook nu geen rechte lijn, geen grote stroming mensen die naar één plek trekken, maar verschillende routes, met verschillende mensen.” Beide sprekers erkennen het bestaan van een hedendaags ‘beloofd land’ niet. De trektochten van vluchtelingen en migranten leiden niet alleen naar Europa, maar ook naar Libanon, Turkije en zelfs naar China. De hardnekkige beeldvorming van een grote ‘migratiestroom’ richting Europa klopt dus niet, zei Schapendonk. Degenen die Europa als het beloofde land zien, zijn vooral de Europeanen zelf.

Door: Inge de Vries

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.

Aankondiging

Hoe gaan wij om met vluchtelingen? Waar komen botsingen tussen de zittende bevolking en nieuwkomers vandaan? Het bijbelverhaal over de Uittocht van het joodse volk uit Egypte en onze huidige vluchtelingenproblematiek hebben veel overeenkomsten. Kom luisteren naar theoloog Ellen van Wolde en sociaal geograaf Joris Schapendonk, die uitleggen welke lessen wij kunnen trekken uit dit eeuwenoude verhaal.

Vluchtelingen anno nu

Er zijn meer mensen dan ooit op de vlucht voor honger en geweld. Enerzijds zijn er de beelden van vluchtelingen uit Afrika en het Midden-Oosten die verdrinken in de Middellandse Zee. Anderzijds is er de opkomst van populistische partijen in vrijwel alle westerse landen die roepen dat het afgelopen moet zijn met de immigratie. Er is overduidelijk sprake van botsende belangen. Hebben we wel genoeg oog voor het perspectief van de ander?

Het beloofde land

Het bijbelverhaal over de Uittocht van het joodse volk uit Egypte is in feite een vluchtverhaal. Het volk wordt door een wrede koning onderdrukt en besluit te vluchten naar het beloofde land. Na een gevaarlijke tocht wacht hen buiten de grenzen van Egypte de onherbergzame woestijn. Ook nu verlaten mensen hun land van herkomst omwille van geweld en onderdrukking, en hopen zij in Europa een plek te krijgen in “het beloofde land”. Maar buiten de eigen landsgrenzen staat hen niet altijd een betere toekomst te wachten.

Na twee korte lezingen gaan de sprekers met elkaar in gesprek onder leiding van programmamaker Liesbeth Jansen. Hoe kunnen we anders kijken naar het huidige migratiedebat?


Over de sprekers

Wolde, Ellen vanEllen van Wolde is theoloog aan de Radboud Universiteit. Ze doet onderzoek naar de bronteksten van jodendom en christendom. Ze schreef verschillende publieksboeken over bekende bijbelverhalen, zoals Terug naar het begin (2009), De toren van Babel (2004) en Het boek van Job (2006).



Schapendonk, JorisJoris Schapendonk is sociaal geograaf aan de Radboud Universiteit. Hij doet onderzoek naar de gefragmenteerde reizen van Afrikaanse migranten die de Europese Unie willen bereiken, en kijkt daarbij onder meer naar de aspiraties van migranten en de uitwerkingen van de Europese grenspolitiek.


Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.