Zoek in de site...

Hoe de coronacrisis ons vluchtelingenbeleid niet verandert: weren, uitbesteden en wegkijken

Hoe de coronacrisis ons vluchtelingenbeleid niet verandert: weren, uitbesteden en wegkijken

Verschenen in de Gelderlander op 12 september 2020

Hoe de coronacrisis ons vluchtelingenbeleid niet verandert- weren, uitbesteden en wegkijken

De wereldwijde coronacrisis heeft een enorme impact op het leven van vluchtelingen. Het lijkt dan ook logisch dat ook de Europese aanpak van de ‘vluchtelingenproblematiek’ onder invloed van de pandemie substantieel verandert. Maar dat is niet het geval. In plaats van nieuw beleid voor een nieuwe realiteit weerspiegelt Europa’s reactie vooral de kern van haar bestaande, failliete ‘migratiemanagement’ dat stoelt op het sluiten van grenzen, het uitbesteden van opvang en het wegkijken van systematische mensenrechtenschendingen.

De mondiale uitbraak van het covid-19 virus heeft overduidelijk desastreuze gevolgen voor vluchtelingen: overvolle opvangkampen worden nog voller, hulpverleners moeten thuisblijven, en gesloten grenzen maken mobiliteit nog moeilijker dan het sowieso al was. Bovendien worden migranten steeds vaker weggezet als niet enkel als een sociaaleconomische of culturele dreiging, maar ook als een gevaar voor de volksgezondheid.

De coronacrisis maakte ongekende politieke beslissingen, samenwerkingen en investeringen mogelijk. Het zou voor de hand liggen dat er daarbij ook extra aandacht en middelen werden ingezet voor de mensen die in deze moeilijke tijden op de vlucht zijn voor geweld - toch zeker één van de kwetsbaarste groepen in elke maatschappij. Maar dit lijkt amper het geval. Ten eerste omdat Europese landen zich in deze onverwachte crisis in eerste instantie richten op hun ‘eigen’ problemen. Dat is misschien logisch, maar deze houding reflecteert ook precies de kern van het bestaande vluchtelingenbeleid. Hierin wordt het garanderen van de mensenrechten van vluchtelingen altijd ondergeschikt gemaakt aan de angsten van de ‘eigen’ bevolking.

Het huidige Europese vluchtelingenbeleid is zo complex en ambigu dat er volgens sommige experts niet eens van een coherent ‘beleid’ gesproken kan worden. Er zijn echter twee fundamentele pijlers die de gezamenlijke omgang van Europese landen met vluchtelingen kenmerken. De eerste is het weren van vluchtelingen door middel van het optuigen van het welbekende ‘Fort Europa.’ In weerwil van het internationale vluchtelingenverdrag is de Europese aanpak niet primair gericht op het beschermen van vluchtelingen, maar op het buitenhouden van gevluchte mensen.

De tweede pijler van het Europese vluchtelingenbeleid ligt in het verlengde daarvan en behelst het ‘outsourcen’ van opvang van vluchtelingen naar regionale gastlanden. Verreweg de meeste vluchtelingen zoeken hun heil in buurlanden. Met het steunen van zulke ‘opvang in de regio’ – onder andere door onrechtmatige ‘deals’ met autoritaire staten – probeert Europa dit zo te houden. Vluchtelingen kunnen buiten Europa geen asiel aanvragen voor Europese landen en hoewel de meest kwetsbare vluchtelingen uit regionale gastlanden onder druk van quotasystemen soms worden ‘uitgenodigd’ om zich in Europese landen te vestigen, betreft dit minder dan één procent van alle vluchtelingen wereldwijd. Dit betekent dat de meeste vluchtelingen veroordeeld zijn tot schrijnende omstandigheden. In Libanon bijvoorbeeld, het land dat wereldwijd per hoofd van de bevolking het meeste vluchtelingen telt, leven de meeste vluchtelingen zonder enkele rechtspositie in grote armoede en is uitbuiting en misbruik aan de orde van de dag.

De solidariteit en daadkracht die de coronacrisis in het beste geval in ons naar boven haalt, biedt een unieke mogelijkheid om ons cynische vluchtelingenbeleid te heroverwegen: meer mogelijkheden om buiten Europa asiel aan te vragen, meer hervestiging, veel meer steun voor regionale gastlanden. Het lijkt er echter op dat de pandemie vooral wordt gebruikt om het afwentelen en wegkijken dat het Europese vluchtelingenaanpak al decennia kenmerkt verder te legitimeren.

Dr. Nora Stel is universitair docent Conflictstudies aan de Radboud Universiteit. Ze spreekt tijdens het Actualiteitencollege Corona en de vergeten vluchteling bij Radboud Reflects op donderdag 17 september 2020. www.ru.nl/radboudreflects