Zoek in de site...

Verslag - Corona en de vergeten vluchteling

Moria

Radboud Reflects was al van plan om een lezing over vluchtelingen te organiseren, zo opende Cees Leijenhorst de avond. De brand in Moria maakte dit des te urgenter. Tineke Strik, hoogleraar burgerschap en migratierecht en Europarlementariër voor GroenLinks, schetste de onhoudbare situatie in Moria; een tentenkamp voor 3.000 mensen, waar meer dan 10.000 vluchtelingen woonden. Zij moeten maanden of zelfs jaren wachten op hun asielprocedure. Toen corona uitbrak, zaten ze opgesloten zonder voldoende sanitaire voorzieningen of ruimte voor ‘social distancing’. Hulpverleners konden niet naar binnen. Inmiddels is er een nieuw tentenkamp. Veel mensen willen daar niet heen, bang dat ze er moeten blijven. De deal van Nederland om 100 mensen op te nemen, die ze aftrekken van hun quotum van volgend jaar, vond Tineke Strik beschamend.

Libanon

“Deze avond heet de vergeten vluchteling,” zei Nora Stel, universitair docent conflictstudies aan de Radboud Universiteit. “Vergeten door corona, omdat we te veel met onze eigen veiligheid bezig zijn. Maar vluchtelingen zijn sowieso vergeten. Als ze niet in Europa aankomen, worden ze grotendeels genegeerd.” Na de Syrische vluchtelingencrisis werden veel vluchtelingen in de regio opgevangen; een kwart van de mensen in Libanon is momenteel vluchteling. De VN mag hen niet langer registeren en Libanon zelf is gestopt met tellen, waardoor het precieze aantal onbekend is. De meeste vluchtelingen zijn ‘self settled’ wat volgens Nora Stel betekent dat ze aan hun lot worden overgelaten. Ze hebben geen recht op bescherming, leven in grote armoede en velen worden uitgebuit. De situatie is momenteel zo slecht, dat veel Libanezen met boten de overtocht naar Cyprus of Italië proberen te maken.

Europa

Hoe heeft het zover kunnen komen? Tineke Strik vertelde dat in 2015, toen de oorlog in Syrië al drie jaar gaande was, veel mensen die naar Turkije waren gevlucht begonnen in te zien dat ze daar geen toekomst hadden. Er kwamen zoveel vluchtelingen naar Europa dat dit goed geregeld moest worden: ‘Wir Schaffen Das,’ sprak Merkel toen. Toen Tineke Strik hoorde over de aanslagen in Frankrijk, op onder andere het Bataclan theater, wist ze meteen dat dit gebruikt zou worden om de Europese grenzen dicht te gooien. Inderdaad werd de verantwoordelijkheid voor het opvangen van vluchtelingen daarna afgeschoven op de landen in de regio. Turkije zou bijvoorbeeld veel geld krijgen als ze vluchtelingen tegenhielden bij de grens.

Europa’s non-beleid

De EU heeft goede interne wetgeving voor vluchtelingen die Europees grondgebied bereiken, vervolgde Tineke Strik. Zij hebben recht op opvang en een asielprocedure. Ondertussen is er extern beleid dat het moeilijk maakt Europa in te komen, waardoor vluchtelingen afhankelijk zijn van mensensmokkelaars.  Nora Stel vond dit herkenbaar. Juist, omdat Europa een goed beleid heeft, wordt er geredeneerd dat er te weinig draagvlak is om vluchtelingen op te vangen: dat zou te duur zijn. In veel landen buiten Europa zijn dezelfde mensenrechten echter niet gewaarborgd. Zo leiden de hoge standaarden van de EU ertoe dat mensen terechtkomen in omstandigheden die niet aan deze standaarden voldoen. De afspraken met regiolanden zijn bovendien informeel, vulde Tineke Strik aan. Beleid wordt zo ondoorgrondelijk, vaag, en niet juridisch afdwingbaar. Vluchtelingen kunnen niemand aansprakelijk stellen voor wat hen overkomt: naar de rechter stappen is geen optie.

Nora Stel deed onderzoek naar het non-beleid in Libanon. Nederlandse beleidsmakers zeiden dat ze niet anders had moeten verwachten, omdat het daar toch een zooitje is – natuurlijk worden er garen gesponnen van het ontbreken van regels. Ondertussen is dit in Europa niet anders.

Draagvlak

De politiek verschuilt zich volgens Tineke Strik achter de publieke opinie, terwijl zij die tegelijkertijd vormen. Ze vermoedde dat er meer draagvlak is dan gesuggereerd wordt: burgers moeten laten weten dat ze zich schamen voor het huidige beleid.  Nora Stel was wel benieuwd hoe draagvlak wordt getest. Ze dacht dat veel Europeanen aannemen dat regels worden nageleefd. Burgers moeten zich realiseren dat dit niet zo is en dat de sterkste schouders niet de zwaarste lasten dragen. “Waarom heeft Libanon meer verantwoordelijkheid, omdat het dichterbij Syrië ligt?”, vroeg ze. Ze maakte wel de kanttekening dat niet alle landen in de regio het slechter doen dan de EU. Het vluchtelingenbeleid van Oeganda wordt wereldwijd als voorbeeld gezien. Tineke Strik observeerde dat in Europa gebeurt wat ook wereldwijd plaatsvindt: omdat de landen waar vluchtelingen aankomen verantwoordelijk zijn voor de asielprocedure, wordt alle verantwoordelijkheid op hen afgeschoven.

Catch 22

Wat betekent een vluchtelingenverdrag eigenlijk, als het niet wordt nageleefd? Tineke Strik stelde dat het Europese Parlement weinig controleert. Bovendien werkt controle soms averechts: zo probeert Italië om niet betrokken te raken bij bootvluchtelingen sinds ze op de vingers zijn getikt. Nora Stel voegde daaraan toe dat Malta om soortgelijke redenen een deal sloot met Libië. Als mensenrechtenorganisaties bootvluchtelingen in nood vinden, moeten ze soms 45 keer de Maltese kustwacht bellen, waarna Malta een Libisch schip inschakelt om de vluchtelingen te helpen. Zo ontduiken ze zelf alle verantwoordelijk. Ze vroeg Tineke Strik of dit niet een catch 22 is: geen of vaag beleid betekent dat mensen worden tegengehouden of teruggestuurd, maar goed en afdwingbaar beleid ook. Als er politieke wil was, zouden de procedures wel werken, dacht Tineke Strik.

Wat nu?

“Publieke opinie vorm je met z’n allen,” zei Tineke Strik, op de vraag wat burgers kunnen doen. We moeten stoppen met wegkijken van de effecten van het huidige (non-)beleid en vluchtelingen zelf aan het woord laten.Nora Stel voegde eraan toe dat het vluchtelingendebat in Nederland sinds Fortuyn vervuild is met cijfers en frames die migratie en vluchtelingen door elkaar halen, waardoor het lijkt alsof iedereen naar Nederland zou kunnen komen. Het is belangrijk dat de twee onderscheiden worden en situaties elders moeten zichtbaar zijn, om burgers een ander perspectief te geven.

Dit verslag is geschreven door Maaike Rijntjes, als onderdeel van de Research Master Filosofie van de Radboud Universiteit.