Zoek in de site...

Verslag – De underdog, macht en revoluties

“Everyone loves the underdog”, luidt de wel bekende leuze, maar is David een underdog, en wat kan dit eeuwenoude Bijbelverhaal betekenen voor de moderne strijd om politieke macht en revoluties? Theoloog Janneke Stegeman en politicoloog en historicus Gaard Kets gingen aan de hand van dit eeuwenoude Bijbelverhaal in gesprek over de ‘underdog’, macht en revoluties en dwingen ons kritische vragen te stellen over deze zaken.

David en Goliath

Het verhaal over David en Goliath vertelt ons over de strijd tussen de reusachtige kampvechter Goliath en de schaapsherder David. Wanneer David eten brengt naar zijn broers aan de frontlinie, wordt hij geconfronteerd met Goliath die de Israëlieten dagelijks bespot en hen uitdaagt tot een gevecht. David vraagt zich af waarom niemand het gevecht met deze Filistijn aangaat. Wanneer Koning Saul hoort dat David rondvraagt naar de Filistijn, roept hij hem bij zich. David geeft aan dat hij de uitdaging met Goliath aan wil gaan en dat hij hem zal doden. Enkel gewapend met een slinger en een paar stenen gaat David de strijd aan. Tegen alle verwachtingen in, is het David die triomfeert.

Identificatie met de underdog

Het verhaal over David en Goliath is een typisch voorbeeld van een verhaal over de underdog, de onbekende nieuwkomer die het opneemt tegen de gedoodverfde kampioen. Stegeman liet zien dat het verleidelijk is om onszelf te identificeren met de ‘underdog’. Maar is dit verhaal werkelijk een verhaal over een onschuldige underdog? Stegeman verduidelijkte dat het verhaal over David en Goliath een kritische lezing verdient. Zo bestaan er soortgelijke verhalen die andere gebeurtenissen beschrijven. Hierdoor ontstaat de vraag wat dan werkelijk de functie van het verhaal over David en Goliath is. Volgens Stegeman kent dit verhaal, afgezien van de religieuze motieven, ook vooral politieke motieven. David vertegenwoordigt in dit verhaal de symbolische omverwerping van Sauls koningschap en introduceert daarmee een nieuw koningschap. Het verhaal over David en Goliath is daarom eerder een mythisch verhaal dan een historische beschrijving over een religieuze maar vooral ook politieke verandering.

De identificatie met de underdog blijft echter aanwezig: “Het is natuurlijk heel erg verleidelijk om je met David te identificeren, want dan ben jij de jonge, onschuldige, knappe underdog. Wie wil dat nou niet?” Ook in de Nederlandse geschiedenis is deze identificatie met de underdog aanwezig. De strijd tegen Spanje wordt vergeleken met de strijd tussen David en Goliath, waarin het katholieke Spanje de rol van Goliath vertegenwoordigd en het Nederlandse verzet de rol van David. Net zoals de strijd tussen Spanje en Nederland een religieuze maar vooral ook politieke strijd was, is ook het verhaal over David en Goliath een verhaal over religieuze en vooral ook politieke strijd. Er is dus eigenlijk geen duidelijk moraal af te leiden uit het Bijbelverhaal.

Wapenrusting

Het feit dat David ervoor kiest om de wapenuitrusting van Saul af te wijzen en met zijn eigen wapenuitrusting de strijd aan te gaan, is een spraakmakend detail. Hiermee breekt David met de logica van het systeem en gaat hij buiten ‘het normale’ om. Welke moderne personen vertegenwoordigen een vergelijkbare rol als David door de logica van het systeem uit de dagen, met als doel de strijd aan te gaan met de institutionele machten? Welke personen vertolken de rol van een moderne David, vergelijkbaar met die van een revolutionair?

Revoluties

Indien Davids strijd kan worden opgevat als een revolutionaire strijd, wat maakt Davids strijd dan succesvol en hoe kunnen de Davids van de wereld het opnemen tegen de Goliaths van de wereld? Dat waren de vragen die Gaard Kets in zijn lezing stelde. Een revolutie moet aan verschillende voorwaarden voldoen en er zijn verschillende factoren die een belangrijke rol spelen in een succesvolle revolutie, verduidelijkte Kets. Zo is het van belang dat mensen een conflictueus gevoel van rechtvaardigheid ervaren, waardoor zij gemotiveerd worden. Daarnaast moet een mobilisatie plaatsvinden waarin de menselijk letterlijk de straat op gaan. Ten slotte moeten de veranderingen plaatsvinden buiten de institutionele machten om. Indien de gestelde eisen van de revolutie breed gedragen worden, maar niet kunnen worden ingewilligd door de politieke macht, en de politieke macht onvoldoende middelen of wil heeft om druk uit te oefenen, zijn de ingrediënten voor een revolutie compleet.

Theorie van de relatieve deprivatie

Wat drijft mensen er toe om deel te nemen aan een revolutie? Kets vertelde dat één van de belangrijkste theorieën uit de sociologie die daar iets over zegt, de theorie van de relatieve deprivatie is. Deze theorie stelt dat mensen deelnemen aan een revolutie als ze zien dat ze iets missen wat ze willen hebben of wat andere mensen wel hebben. Het is echter niet eenvoudig een protestbeweging te mobiliseren en de relatieve deprivatie ‘algemeen’ te maken.

Een succesvolle David

Terugkerend naar het verhaal over David en Goliath. Wat was nu het succes van David? Allereerst, was dat het besef dat macht berust op een schijnvertoning. Een zwaardgevecht met Goliath had David niet gewonnen, juist om die reden koos David een alternatieve strategie om de strijd te winnen en de logica van de institutionele macht te overwinnen. Een moderne strategie die succesvol blijkt te zijn is geweldloosheid, beargumenteerde Kets. Daarnaast is het “belangrijk om dit soort ideeën die je hebt [grote ideeën over vrijheid en rechtvaardigheid] te gronden in dit soort concrete ervaringen van mensen van die beweging.” Ten slotte is het belangrijk om een sterke wij-zij tegenstelling te creëren. Het verhaal van David vertegenwoordigt een succesverhaal, maar het is dus niet eenvoudig om een moderne David te zijn. Het vereist een lange adem.

Dit verslag is geschreven door Bart Leenman, als onderdeel van de Research Master Filosofie van de Radboud Universiteit.