20|10|01 - Jeanne d’Arc: heldin, heks of heilige | Lezing en gesprek met theoloog Daniela Müller en cultuurwetenschapper Maaike Koffeman
Jeanne d’Arc: heldin, heks of heilige | Lezing en gesprek met theoloog Daniela Müller en cultuurwetenschapper Maaike Koffeman | Donderdag 1 oktober 2020 | 20.00 – 21.30 uur
Video | Podcast | Katholiek Nieuwsblad: Opinie Daniela Müller - Greta Thunberg is nog lang geen Jeanne d’Arc | Verslag: Heldin, heks of heilige: Jeanne d’Arc is alles in één | Radboud Recharge: Jeanne d’Arc: heldin, heks of heilige
Aankondiging - Iedereen houdt van Jeanne d’Arc. Al sinds haar dood op de brandstapel in 1431 had zij een onweerstaanbare aantrekkingskracht op de meest uiteenlopende mensen. Er waren vrouwen die beweerden zelf Jeanne d’Arc, te zijn; vlak na de uitvinding van de film werd al een filmpje over haar gemaakt; en zowel de nazi’s, politiek links als de feministen spanden haar voor hun ideologische karretje. Kom luisteren naar theoloog Daniela Müller en cultuurwetenschapper Maaike Koffeman die vertellen waar die fascinatie vandaan komt en wie Jeanne d’Arc werkelijk was: heldin, heks of heilige? Zie de volledige aankondigingstekst onderin.
Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.
Verslag - Jeanne d’Arc in religieuze en politieke context
Jeanne d’Arc is een bekend en geliefd figuur uit de geschiedenis. In 1431 vond zij op haar negentiende de dood op de brandstapel. Maar tegenwoordig wordt zij ingezet als boegbeeld van verschillende politieke posities, waaronder feminisme, nazisme, politiek links en rechts. Waar komt de blijvende fascinatie voor haar vandaan? En wie was Jeanne d’Arc eigenlijk: een heldin, heks of heilige? Daniela Müller, hoogleraar Kerkgeschiedenis en christendom aan de Radboud Universiteit, gaf een lezing over Jeanne d’Arc en de religieuze context waarin haar leven, acties en zelfbewustzijn gezien kunnen worden. Maaike Koffeman, cultuurwetenschapper aan de Radboud Universiteit, sprak daarna over de manieren waarop Jeanne d’Arc door de tijd heen voor verschillende ideologische karretjes is gespannen. Daarna gingen Müller en Koffeman met elkaar in gesprek onder leiding van filosoof Cees Leijenhorst.
Bekend persoon
“Wat is er nog niet bekend over Jeanne d’Arc?”, vroeg Daniela Müller zich af. Bijna alle details van haar korte leven zijn gepubliceerd in een grote variatie aan films, boeken,en zelfs gedichten. Jeanne d’Arc is zo veelvuldig en kleurrijk beschreven, dat de mythologie om haar heen groter is dan haar persoon. Om dichter bij deze persoon te komen, is het belangrijk om eerst de historische context te kennen.
Het leven van Jeanne d’Arc
Het verhaal van Jeanne d’Arc speelt zich af tijdens de Honderdjarige Oorlog tussen Frankrijk en Engeland. In 1420 gaf de Franse koning Karel VI zijn koningschap over aan de Engelse koning. Hiermee onterfde hij zijn zoon Karel VII, die samen met zijn invloedrijke aanhangers een regering in ballingschap begon.
In 1412 wordt Jeanne d’Arc geboren in Domrémy. Zij ontving vanaf jongs af aan goddelijke boodschappen die stelden dat Karel VII de rechtmatige troonopvolger was, dat Orléans en Parijs weer op de Engelsen terugveroverd zouden worden en Karel VII tot koning zou worden gekroond. Zij gaat naar Karel VII om hem over haar visioenen te vertellen en zo de goddelijke taken die zij heeft gekregen ook uit te kunnen voeren. Volgens het verhaal laat zij tijdens haar ontmoeting met Karel VII een teken zien en onthult zij een geheim, waarmee zij het vertrouwen van Karel VII wint, zodat hij haar naar het slagveld in Poitiers stuurt.
Met het beleg van Orleans en de kroning van de koning in Reims in 1429, behaalde Jeanne d’Arc succes. Daarna keerde het tij. Het lukte niet om Parijs van de Engelsen in te nemen. Jeanne d’Arc raakt gewond en Karel VII beval het Franse leger om zich terug te trekken. Dit beschadigde de relatie tussen Jeanne d’Arc en Karel VII.
Jeanne d’Arc wordt uiteindelijk gevangen genomen door de Engelsen en veroordeeld tot de doodstraf. Reden hiervoor is onder andere dat zij mannenkleding draagt. Dit deed Jeanne d’Arc echter, omdat zij haar visioenen van de engelen kreeg en deze ook mannenkleding dragen. Het dragen van mannenkleding was onderdeel van haar religieuze identiteit en ze weigerde hier afstand van te doen. In 1431 overleed Jeanne d’Arc op de brandstapel.
Toen in 1437 Karel VII aan de macht kwam, en hij in 1453 bijna alle gebieden in Franse handen had, kwam er een einde aan de bloedige conflicten. Drie jaar later zette hij de rehabilitatie van Jeanne d’Arc in gang. In 1906 verklaarde de paus haar zalig.
Zelfbewustzijn en missie
Wat laten de bronnen zien over wie Jeanne d’Arc was? Volgens Müller blijkt uit de bronnen dat Jeanne d’Arc volledig geloofde in haar goddelijke missie. Om geloofwaardig te zijn, moesten mensen tekenen en wonderen laten zien of voortbouwen op een bijzondere Bijbelvoorspelling. Jeanne d’Arc deed beide, zei Müller. Het teken dat zij aan Karel VII liet zien was de openbaring van zijn koninklijke bloed. Hij kreeg de bevestiging dat hij inderdaad de legitiem geboren zoon van de Franse koning was, in tegenstelling tot wat zijn moeder had beweerd. Jeanne d’Arc onderbouwde hier haar goddelijke missie mee.
Een ander wonder is de bevrijding van Orleans en de kroning van de koning in Reims. Het feit dat zij slaagde in haar eigen voorspelling, was bewijs dat zij inderdaad door God gezonden was. Daarnaast konden deze gebeurtenissen gezien worden als een verwijzing naar een profetie die onder het volk circuleerde, namelijk dat Frankrijk door een vrouw ten gronde zou gaan en ook door een vrouw gered zou worden.
Uit de bronnen blijkt volgens Müller verder dat Jeanne d’Arcs maagdelijkheid een centrale rol speelt in haar verhaal. Dit was een belangrijke religieuze legitimering en bewijs van haar unieke relatie met God en haar passie voor haar missie. Jeanne d’Arc duidde zichzelf veelvuldig aan als maagd en dochter van God. Volgens Müller is Jeanne d’Arc dan ook niet te doorgronden zonder religieuze context. Jeanne d’Arc was een vechtlustige engel, de oorlogvoerster en maagd, die zichzelf als verlosser in de christelijke context plaatste.
Jeanne d’Arc als symbool
Volgens Maaike Koffeman bestaan er drie hoofdstromingen in Franse visies op Jeanne d’Arc: Jeanne d’Arc als maagd en martelares, vroom en kuis; Jeanne d’Arc als nationalistisch boegbeeld en icoon van verzet tegen buitenlandse indringers; en Jeanne d’Arc als slachtoffer en als symbool van het Republikeinse Franse volk, onschuldig en onderdrukt door Duitse heersers. Ook buiten Frankrijk werd Jeanne d’Arc als symbool gebruikt, bijvoorbeeld in de eerste feministische golf in Engeland.
In ideologisch opzicht is Frankrijk sinds de Franse revolutie een diep verdeeld land, zei Koffeman. Verschillende stromingen projecteren allemaal hun idealen op Jeanne d’Arc. In het Franse politieke debat wordt Jeanne d’Arc veelvuldig gebruikt door het extreemrechtste Front National, als symbool voor strijd tegen migratie, de EU, en als symbool voor de christelijke wortels van Frankrijk. Dit is vrij problematisch volgens Koffeman: ze is enigszins verdacht geworden als nationaal symbool door de associatie met extreemrechts. Sommige politici proberen haar terug te claimen, zoals Ségolène Royal, met haar feminisme op links, Nicolas Sarkozy, met een patriottistische visie, en Emmanuel Macron, die haar beschrijft als een gezamenlijke erfenis.
Heks, heilige of heldin?
Wie is Jeanne d’Arc: een heks, een heilige of een heldin? Volgens Koffeman is het moeilijk om een keuze te maken tussen deze drie benamingen. Deze benamingen worden door verschillende mensen, met verschillende visies, geclaimd. Het zijn daarnaast toeschrijvingen waaraan wij zelf een betekenis geven: ‘heldin’ betekent voor de één iets anders dan voor de ander. Volgens Müller is het verhaal van Jeanne d’Arc een verzetsverhaal. Als een David nam zij het op tegen Goliath in de vorm van de Engelsen. Zij nam het op tegen de grootste autoriteit van haar tijd en het is haar uiteindelijk gelukt.
Door: Inge de Vries
Video
Podcast
Aankondiging
Iedereen houdt van Jeanne d’Arc. Al sinds haar dood op de brandstapel in 1431 had zij een onweerstaanbare aantrekkingskracht op de meest uiteenlopende mensen. Er waren vrouwen die beweerden zelf Jeanne d’Arc te zijn; vlak na de uitvinding van de film werd al een filmpje over haar gemaakt; en zowel de nazi’s, politiek links als de feministen spanden haar voor hun ideologische karretje. Kom luisteren naar theoloog Daniela Müller en cultuurwetenschapper Maaike Koffeman die vertellen waar die fascinatie vandaan komt en wie Jeanne d’Arc werkelijk was: heldin, heks of heilige?
Jeanne d’Arc
Slechts 17 jaar was Jeanne d’Arc toen zij, als legeraanvoerder en verkleed als man, de Fransen naar een beslissende overwinning leidde in de oorlog tegen de Engelsen. In een tijd waarin vrouwen nauwelijks opleiding genoten en geen wapens mochten dragen, was dit een ongelooflijke prestatie. Wat gaf haar zoveel zelfbewustzijn dat zij koning en krijgsheren aan haar zijde kreeg? Volgens theoloog Daniela Müller speelt religie een cruciale rol in het verhaal van Jeanne d’Arc, al wordt dit vaak buiten beschouwing gelaten. Ze ontleende haar autoriteit aan haar religieuze visioenen. “Ik ben de uitverkorene van God, dus jullie moeten mij gehoorzamen”, was haar boodschap.
Van heldin tot heks
Maar toen haar politieke steun afbrokkelde, werden diezelfde religieuze visioenen haar fataal. Kerkelijke autoriteiten beschouwden haar uitspraken als hoogmoed en veroordeelden haar als ketter. Slechts een jaar na haar glorieuze militaire overwinning werd ze als heks verbrand. Haar veroordeling duurde trouwens niet lang: twintig jaar na haar dood werd Jeanne d’Arc alweer als heilige gezien. Ook nu nog speelt ze een belangrijke rol in het politieke debat in Frankrijk; cultuurwetenschapper Maaike Koffeman vertelt waarom.
Politiek
Omdat niet alle feiten uit het leven van Jeanne d’Arc bewaard zijn gebleven, is zij een tabula rasa waarop iedereen zijn eigen opvattingen kan projecteren. Al eeuwen gebruiken politici haar voor hun eigen gelijk. In het gesprek na de lezing legt Maaike Koffeman uit hoe het komt dat Jeanne d’Arc in Frankrijk nu vooral door extreem rechts als heldin wordt gevierd. Kan een vrouw waarover zoveel verschillende mythes de ronde doen, als voorbeeld dienen voor vrouwen anno 2020?
Over de sprekers
Daniela Müller is theoloog aan de Radboud Universiteit. Als kerkhistorica gaat haar interesse vooral uit naar individuen en groepen die in conflict kwamen met de kerkelijke autoriteit, met als zwaartepunt de Katharen en de inquisitie.
Maaike Koffeman is docent Franse taal en cultuur aan de Radboud Universiteit. Haar onderzoek richt zich met name op het bestuderen van culturele relaties tussen Frankrijk en Nederland.
Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.