Zoek in de site...

Verslag - Heldin, heks of heilige: Jeanne d’Arc is alles in één

Wat kunnen we zeggen over de historische Jeanne d’Arc en waarom spreekt zij tegenwoordig nog altijd zo tot de verbeelding? Deze twee vragen stonden centraal tijdens de lezing “Jeanne d’Arc: heldin, heks of heilige”. De eerste vraag nam theoloog en kerkhistorica Daniela Müller voor haar rekening. Zij benadrukte vooral het belang van de religieuze aspecten in Jeannes leven. Cultuurwetenschapper Maaike Koffeman beantwoordde de tweede vraag en toonde op welke manier Jeanne d’Arc tegenwoordig wordt ingezet voor de meest uiteenlopende doeleinden. Beide sprekers zijn werkzaam aan de Radboud Universiteit.

Geliefd literair figuur

De gespreksleider Cees Leijenhorst gaf een korte introductie op het welbekende verhaal: een jong meisje dat verkleed als man het Franse leger naar de overwinning op de Engelsen leidde en een jaar na deze zege op de brandstapel zou eindigen. Vervolgens was het woord aan Daniela Müller. Haar belangrijkste vraag: wat kunnen we nog zeggen over Jeanne d’Arc, als de details van haar korte leven al zo vaak verteld zijn? Er is namelijk geen enkel historisch figuur zo vaak in boeken beschreven als Jeanne d’Arc. Toch durfde Müller te stellen dat er aspecten aan het leven van Jeanne zijn die onder alle mythologische verhalen over haar verdwijnen. Het grote belang van religie in het leven van Jeanne d’Arc is het aspect waarop professor Müller in deze lezing wilde wijzen.

Historische achtergrond

Om meer te kunnen vertellen over de relatie tussen religie en het leven van Jeanne d’Arc, voorzag Müller het leven van Jeanne eerst van historische context. Ze werd rond 1412 geboren in de roerige periode van de Honderdjarige Oorlog. Frankrijk was een verdeeld land, zowel politiek als geografisch. Wisselend vielen gebieden onder de Franse koning, de Engelsen of de Bourgondiërs. De Franse koning Karel VI was niet geschikt voor het koningschap en tekende het Verdrag van Troyes: dit hield in dat hij na zijn dood zou worden opgevolgd door de Engelse koning. Hiermee onterfde Karel VI zijn eigen zoon, Karel VII.

Een religieus meisje

Vervolgens legde Müller het belang van religie in Jeannes leven uit. Jeanne d’Arc ontving al op jonge leeftijd goddelijke boodschappen, waarin haar verteld werd dat Karel VII de rechtmatige erfgenaam was van Karel VI. Ook kreeg zij visioenen waarin Karel VII in Reims tot koning gekroond werd en zag ze Orléans en Parijs op de Engelsen heroverd worden. Overtuigd van haar goddelijke taak bezocht Jeanne Karel VII. Zonder zijn steun zou ze haar missie namelijk niet kunnen volbrengen.

Deze steun verkreeg Jeanne d’Arc om verschillende redenen, stelde Müller. Ten eerste vanwege haar profetieën, maar ook doordat Jeanne wonderen verrichtte: ze veroverde daadwerkelijk Orléans en kroonde Karel VII tot koning. Daarnaast profileerde Jeanne zich door haarzelf de bijnaam “La Pucelle” te geven. Dit betekent “de maagd”. Aan deze maagdelijkheid, die zelfs door een commissie moest worden vastgesteld, ontleende Jeanne haar religieuze identiteit. Ook dit was een belangrijke stap in het verkrijgen van het vertrouwen van Karel VII.

Toen het Jeanne d’Arc echter niet lukte Parijs te veroveren, verloor ze haar legitimiteit als profeet en het vertrouwen van de koning. Als snel werd ze door de Bourgondiërs gevangengenomen en op basis van haar religieuze opvattingen veroordeeld tot ketterij. De aanklacht had onder andere te maken met het dragen van mannenkleding: opnieuw iets dat Jeanne deed vanuit religieuze overtuiging, zo betoogde Müller. Jeanne kreeg haar visioenen namelijk via engelen en voelde zich nauw verwant met hen. Ook engelen dragen mannenkleding en zo werd dit onderdeel van haar identiteit. Toen ze weigerde afstand te doen van haar kleding, werd Jeanne d’Arc veroordeeld en eindigde haar leven in 1431 op de brandstapel.

De kernpunten van Müllers lezing hadden allemaal betrekking op het belang van de goddelijke missie van Jeanne d’Arc. Het waren haar visioenen die haar de kracht gaven om tegen de Engelsen te strijden, het waren de wonderen en haar maagdelijkheid die tot de steun van de koning leidde en het was ten slotte opnieuw haar religieuze overtuiging die haar leven vroegtijdig tot een einde bracht.

Jeanne d’Arc in de politiek

Maaike Koffeman wierp juist een hedendaagse blik op Jeanne d’Arc. Nog altijd spreekt haar figuur tot de verbeelding en het wonderbaarlijke is dat zij door de meest uiteenlopende groeperingen gebruikt wordt. Dit komt, omdat Jeanne een veelzijdig figuur was, stelde Koffeman. Ze kan gezien worden als heilige of martelares, als icoon van verzet tegen buitenlandse indringers of als Republikeins symbool, omdat ze slachtoffer werd van de macht van de koning.

Jeanne d’Arc wordt in het huidige Franse politieke landschap vooral toegeëigend door het extreem rechtse Front National. Hun leider Marine le Pen ziet zichzelf ook als vrouwelijke strijder tegen buitenlandse indringers en verdediger van de christelijke moraal. Andere partijen proberen Jeanne juist weer terug te claimen. Koffeman liet enkele voorbeelden zien, onder andere van de huidige president Emmanuel Macron. Ook hij profileerde zichzelf aan de hand van eigenschappen van Jeanne: jong, energiek, een buitenstaander, onervaren maar wel briljant.

Vanwege de veelzijdigheid van Jeanne d’Arc kan zij op vele manieren worden ingezet voor de ideologische strijd van politieke partijen.

Dit verslag is geschreven door Jip Meijers, als onderdeel van de Research Master Filosofie van de Radboud Universiteit.