Zoek in de site...

Verslag - Antiracisme in Nederland: toen en nu

Is er nu momentum om racisme structureel aan te vechten? In hoeverre kunnen we de situatie in de Verenigde Staten vergelijken met racisme in Nederland? Is een toekomst denkbaar waarin ras geen bepalende factor meer is? In samenwerking met het InScience festival organiseerde Radboud Reflects een programma met antropoloog Philomena Essed, hoogleraar Critical Race, Gender and Leadership Studies aan de Antioch University in de Verenigde Staten. In 1984 publiceerde zij het boek ‘Alledaags racisme, wat uitgroeide tot een belangrijk werk voor de antiracismegolf van de jaren tachtig. Jurist Lisenne Delgado, specialist in mensenrechten, ging voor een online publiek met haar in gesprek. Ze spraken over het antiracisme in Nederland en de verschillen tussen toen en nu. Met bijdragen via videoboodschap van verschillende experts bood Philomena Essed een genuanceerd perspectief op de gelaagdheid van racisme, het belang van menselijke waardigheid en een optimistische blik op de toekomst.

Het kanteljaar

In de jaren tachtig werd er misschien zachtjes gefluisterd over discriminatie, maar woorden als racisme werden nooit genoemd, aldus Philomena Essed. “Ik heb leren begrijpen dat ik mijn tijd heel ver vooruit was.” Suus te Braak, medeoprichter van het Nijmeegse collectief Dare to Decolonize, vroeg haar via een videoboodschap of er in de generatie van nu nieuwe verbindingen, nuances en onderwerpen aanwezig zijn. Essed benadrukte dat met de komst van het internet er meer toegang tot kennis over racisme is gecreëerd. In tegenstelling tot de vorige eeuw, is het erkennen van racisme omgeslagen tot keus. Ze introduceerde het concept: ‘entitlement racism’. Ondanks het grote aanbod aan kennis, doen mensen een beroep op hun recht van meningsuiting en maken zij alsnog racistische uitspraken die kwetsen of vernederen. Dat is waar het verschijnsel ‘entitlement racism’ om gaat, zo legde Philomena Essed uit. Tegelijkertijd benoemde ze ook dat “2020 het kanteljaar is waarin in Nederland en elders wordt erkend dat racisme een systemisch probleem is.” Maar volgens haar is de verdieping in de context van vroeger essentieel, “Om te weten waarom we zijn, waar we nu zijn.” Ook voor het antiracisme van vandaag.

De Verenigde Staten

“Veel invloed is vanuit de Verenigde Staten de Nederlandse context binnen gesijpeld,” stelde filosoof Josias Tembo in de tweede videoboodschap. Hoe kunnen we deze twee verschillende situaties met elkaar vergelijken? Philomena Essed beaamde de grote invloed, maar benadrukte dat racisme in de VS anders is gegrondvest. Het letterlijke separatisme van de VS – waarbij men geen notie van elkaars wereld heeft – is niet terug te zien in Nederland. Op het niveau van vriendschappen en relaties heerst er veel controle in Amerikaanse gezinnen. De Nederlandse jeugd kent meer flexibiliteit en vrijheid op dat gebied. “Hier gaat het tellen wanneer het geld telt,” stelde Essed. Zoals op de banenmarkt of bij de toelating tot opleidingen.

Ook kwam de media aan bod. In tegenstelling tot praatprogramma’s in de VS, waar ruimte is voor de expertise van jonge vrouwen van kleur, zijn er in Nederland nog veelal dezelfde stemmen aan het woord. Hoewel Philomena Essed erkende dat er absoluut verandering is ten opzichte van de jaren tachtig, verloopt dit proces in de VS sneller.

Maar waar de overbrugging tussen de VS en Nederland het sterkst te merken is, is in de jongere generatie. Zij zijn zich bewust van de verwevenheid van problemen. Essed legde uit dat het idee dat de natuur te misbruiken is, samenhangt met het dehumaniseren van mensen op basis van ras. Mensen die worden beschouwd dichter bij de natuur te staan, komen via deze logica onder aan een hiërarchie te staan.

Menselijke waardigheid

Dit bracht Philomena Essed op haar begrip van menselijke waardigheid. Iedereen wordt geboren met waarde: dat is het leven zelf. Maar waardigheid is anders en moet ontwikkeld worden. Het is een constructie, altijd in relatie tot anderen, stelt Philomena Essed. Het gaat om het zien van mensen in al hun verschillende dimensies, als een volledig persoon. Hoe verhoudt racisme zich tot dit concept? “Vernedering is de waarde van iemands mens-zijn ontzeggen. Dat gaat diep en maakt een wond,” legde ze uit. Daarom is het belangrijk om eerst het scala aan onderdrukkingen te begrijpen – van ras tot gender en religieuze oppressie – voordat de gelijkwaardigheid van mensen te beseffen valt. Anders is ‘waardigheid’ slechts een mooie leus.

Institutioneel racisme

Welke veranderingen kunnen we teweeg brengen binnen instituten, zoals de universiteit, wanneer op deze plekken de waardigheid wordt ontnomen van mensen van kleur? “Instituten reproduceren uniformiteit, terwijl ze spreken van diversiteit,” verklaarde socioloog Patricia Schor in de derde videoboodschap. Volgens Philomena Essed bepaalt de universiteit het profiel van de wetenschapper. Witheid, mannelijkheid, christelijkheid, middenklasse: deze waarden worden als hoger beschouwd binnen de hiërarchie en vormen het beeld voor de toekomstige expert. Zulke profielen worden generaties lang gekloond, ondanks leuzen in naam van diversiteit of waardigheid. Echte verandering begint bij de aanpassing van het profiel. “Dit vergt een conversatie met leiderschap,” vertelde Essed. Wat vast lijkt te staan kan op deze manier worden losgeschud.

Vanuit het online publiek kwam de vraag hoe dit institutioneel racisme zich verhoudt tot het alledaags racisme. Philomena Essed beaamde dat er veel misverstanden over deze kwestie heersen. Als racisme onderdeel wordt van de situaties van alledag, dan pas institutionaliseert het zich, legde Philomena Essed uit. Het wordt structureel als het een uiting geeft aan de ongelijkheidsverhoudingen in groepsrelaties. “Instituties worden door mensen gemaakt, mensen schrijven regels en mensen controleren de praktijk aan de hand daarvan.” Gevoerd door alledaagse ideeën creëren mensen de instituten die racisme in stand houden.

Toekomst

De avond eindigde met een blik op de toekomst. Is het mogelijk om tot een wereld te komen zonder racisme? Met enige voorzichtigheid bevestigde Philomena Essed de hoop daarop. Dat racisme op de agenda staat en erover gesproken wordt, is het resultaat van mensen die er generaties lang aan hebben vastgehouden. De publieke erkenning die er nu is, is de basis voor toekomstige verandering. Vooral de jongere generatie streeft naar een andere wereld en pakt de draad op. In een boodschap van verbinding concludeerde ze: “Ik ben optimistisch. Ik zie mijzelf als een kleine schakel. Als ik een klein beetje kan inspireren, is dat al heel veel.”

Dit verslag is geschreven door Emma Krone, als onderdeel van de Research Master Filosofie van de Radboud Universiteit.