Zoek in de site...

21|02|16 Tocqueville en de moderne democratie | Lezing (livestream) door staatkundigen Sophie van Bijsterveld en Hans-Martien ten Napel

Tocqueville en de moderne democratie | Lezing (livestream) door staatkundigen Sophie van Bijsterveld en Hans-Martien ten NapelTocqueville en de moderne democratie | Lezing (livestream) door staatkundigen Sophie van Bijsterveld en Hans-Martien ten Napel | Dinsdag 16 februari 2021 | 20.00 - 21.00 uur | Online | Radboud Reflects en het Radboud Tocqueville project

Podcast | Video

"Mooie introductie op deze voor mij nauwelijks bekende filosoof/ socioloog. Smaakt naar verdere kennismaking." (Uit een deelnemersevaluatie)

Aankondiging - Wat zou de Franse filosoof Alexis de Tocqueville vinden van de moderne Nederlandse democratie? De politieke participatie daalt al jaren en het vertrouwen in de politiek neemt af.  Volgens Tocqueville kon een democratie niet functioneren zonder sociale gelijkheid en actief burgerschap. Ontbreekt de democratische bezieling in ons land? Is het tijd voor een nieuwe politieke formule? Luister naar staatkundigen Sophie van Bijsterveld en Hans-Martien ten Napel over het belang van Tocqueville voor onze 21ste eeuwse democratie. Zie de volledige aankondigingstekst onderin.

Verslag - Tocqueville en de moderne democratie

Hoe zou de Franse filosoof Alexis de Tocqueville aankijken tegen de moderne Nederlandse democratie? De politieke participatie daalt al jaren en ook het vertrouwen in de politiek neemt af. Echter, volgens Tocqueville is actief burgerschap juist een belangrijke voorwaarde voor een goed functionerende democratie. Wat kunnen we leren van het werk van deze filosoof om onze democratie nieuw leven in te blazen? In dit programma, een samenwerking van Radboud Reflects en het Radboud Tocqueville-project, gingen Sophie van Bijsterveld, staatkundige en hoogleraar Religie, staat en samenleving aan de Radboud Universiteit, en Hans-Martien ten Napel, eveneens staatkundige en universitair hoofddocent Staats- en bestuursrecht aan de Universiteit Leiden, met elkaar in gesprek over deze vragen. Gaard Kets, politicoloog en universitair docent Politieke theorie aan de Radboud Universiteit, leidde het gesprek. Ook het publiek kon vanuit huis deelnemen aan de discussie door vragen in te zenden.

Gaard Kets, Sophie van Bijsterveld en Hans-Martien ten Napel, still uit livestream

Wie was Tocqueville?

Sophie van Bijsterveld ving de avond aan met een algemene inleiding in het werk en het leven van Tocqueville: “Er zijn veel redenen om Tocqueville te lezen. Met zijn frisse blik en scherpe analyse van de Amerikaanse situatie slaagde Tocqueville erin om tot de kern van de democratie te komen. Zijn werk Over de democratie in Amerika wordt ook wel genoemd als het beste boek ooit geschreven over democratie .”

Veel voorspellingen die Tocqueville deed zijn uitgekomen volgens Van Bijsterveld: zo voorspelde hij de wegwerpmaatschappij en zinde hij op de komst van de Koude Oorlog. Belangrijker echter dan de voorspellingen zelf, is de reden voor deze voorspellingen: hoe keek Tocqueville tegen de democratie aan? Tocquevilles kracht zit in zijn benadering. Hij bestudeerde namelijk niet enkel de staatsrechtelijke kant van de democratie, maar vooral ook de wisselwerking tussen democratie en cultuur.

Tocquevilles standpunt over de democratie is opmerkelijk gezien zijn achtergrond: Hij kwam uit een adellijke familie die niet ongeschonden uit de Franse revolutie was gekomen. Van Bijsterveld: “Tocquevilles familie verafschuwde de revolutie. Zij wilden niets liever dan terug naar het ancien régime. Tocqueville echter niet. Hij was ervan overtuigd dat de democratie er was om te blijven. Er was al eeuwenlang een ontwikkeling gaande naar grotere maatschappelijke gelijkheid. De revolutie bracht dit proces slechts in een stroomversnelling.”

Overigens zag Tocqueville de democratie niet als iets ondubbelzinnigs goeds. De grotere gelijkheid vormde niet alleen een voorwaarde, maar ook een bedreiging voor de democratie, aldus de staatkundige. Denk aan de tirannie van de meerderheid, waarin de besluitvorming volledig wordt gelegitimeerd door het getal.

Hoe staat de moderne democratie ervoor?

Vervolgens nam Hans-Martien ten Napel het stokje over om stil te staan bij de huidige staat van de moderne democratie: “De antwoorden op deze vraag lopen nogal uiteen. Grofweg zijn er drie stromingen. Ten eerste zijn er de liberaal-democraten. Zij zijn [het] meest optimistisch en hebben duidelijk de overhand in Nederland, hoewel die consensus wel onder druk komt te staan. Zij geloven in vooruitgang, ook met betrekking tot de staatsinrichting. Wijzingen waarderen zij positief. Denk aan de gegroeide rol van de staat in het persoonlijke leven en de rol van globalisering. Ten tweede zijn er de meer pessimistisch gestemde postliberalen. Zij benadrukken de negatieve kanten van het toenemende liberale karakter van de democratie. Postliberalen zijn zeker niet tegen de rechtstaat als zodanig, maar wel tegen de ideologische lading van het liberalisme, zoals de nadruk op individuele autonomie. Tot slot is er een Tocquevilliaans perspectief, dat het midden houdt tussen de twee stromingen. Enerzijds aanvaarden zij de democratie als onvermijdelijk, anderzijds laten ze zich niet meeslepen door het ongeremde optimisme dat de geschiedenis in het algemeen - en de staatsinrichting in het bijzonder - enkel gekenmerkt is door vooruitgang.”

De rol van religie

In het werk van Tocqueville wordt de rol van religie binnen de democratie benadrukt, het christendom in het bijzonder. Waarom is religie zo’n belangrijke pijler in de democratie, volgens Tocqueville? Van Bijsterveld wees drie elementenin het christendom aan die belangrijk zijn voor een democratie. Ten eerste de morele rol: het christendom bevat ideeën over gezonde zelfbeperking, innerlijke beschaving, en de betekenis van vrijheid. Ten tweede spoort het christendom mensen aan om gemeenschap op te zoeken, om zo gezamenlijke doelen te bereiken. Dat is belangrijk, want in de democratie staat een enkeling machteloos tegen de overheid. Ten derde biedt geloof hoop. Er is geloof in vooruitgang, maar op een realistische manier: het besef van een onvolmaakte werkelijkheid.

Moderne democratie en populisme

Vervolgens stelde Kets de vraag hoe het populisme een bedreiging vormt voor de democratie. Ten Napel merkte op dat er een overeenkomst is tussen postliberalen en populisten, namelijk een ongemak met de moderniteit. De moderne democratie was wellicht onvermijdelijk maar tegelijk teleurstellend: Wat heeft het ons werkelijk gebracht? Heeft het ons gelukkiger gemaakt? Is de Amerikaanse pursuit of happiness mislukt? Populisten spelen slim in op dat gevoel van ongemak, maar bieden zij ook een recept om daar verandering in te brengen? Volgens Ten Napel kun je daar verschillende ideeën over hebben. Wie veel waarde hecht aan natuurrecht, moet concluderen dat populisten zeker niet voor klassieke noties over mens en samenleving staan.

Burgerschap en lokale politiek

Tot slot stond Kets stil bij de rol van lokale politiek in de democratie. Van Bijsterveld: “Tocqueville benadrukt het belang dat mensen zelf ervaring hebben met de democratie. Daarom is lokale politiek zo ontzettend belangrijk. In de Nederlandse democratie ebt het gevoel van ownership over de democratie weg. Men heeft geen grip meer op de democratie. Dat komt door afgenomen participatie in lokale politiek, maar ook doordat steeds meer onderwerpen onttrokken worden aan het niveau van de nationale politiek, bijvoorbeeld omdat ze op EU-niveau worden behandeld.”

Zouden we misschien de grondwet moeten herzien om de lokale politiek sterker te verankeren?, zo vroeg Kets zich af. Ten Napel: “Je kunt de grondwet amenderen, maar ‘grondwet’ ook in ruimere betekenis gebruiken: hoe we onze politiek orde hebben ingericht. In die tweede zin van het woord kun je stellen dat we toe zijn aan een herwaardering van het idee dat er voor een levendige democratie een doorleefde politieke gemeenschap nodig is. Dan kan ook het gevoel van burgerschap terugkeren.” Van Bijsterveld sloot het programma af met de hoopvolle boodschap: “Op korte termijn levert democratie niet altijd de beste besluiten, maar op lange termijn geeft ze wel de beste richting aan: het zelfcorrigerend vermogen. Daar moet je op kunnen vertrouwen.”

Door: Thijs Meeuwisse

Podcast

Video

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.

Aankondiging

Tocqueville en de moderne democratie | Lezing (livestream) door staatkundigen Sophie van Bijsterveld en Hans-Martien ten Napel

Wat zou de Franse filosoof Alexis de Tocqueville vinden van de moderne Nederlandse democratie? De politieke participatie daalt al jaren en het vertrouwen in de politiek neemt af.  Volgens Tocqueville kon een democratie niet functioneren zonder sociale gelijkheid en actief burgerschap. Ontbreekt de democratische bezieling in ons land? Is het tijd voor een nieuwe politieke formule? Luister naar staatkundigen Sophie van Bijsterveld en Hans-Martien ten Napel over het belang van Tocqueville voor onze 21ste eeuwse democratie.

Staat, religie en samenleving

Voor de Franse denker Alexis de Tocqueville (1805-1859) was een democratie niet slechts een techniek om een land te regeren, maar een manier van samenleven. Een geslaagde democratie vraagt om sociale gelijkwaardigheid, geëngageerde burgers en een democratische cultuur. Maar wat betekent dit? Welke maatschappelijke, culturele én religieuze factoren dragen bij aan een democratische samenleving? Wat verwachtte Tocqueville van de burger? En waarom was religie voor Tocqueville de belangrijkste politieke institutie? Staatkundige Sophie van Bijsterveld geeft een inleiding op het denken van de Franse filosoof.

Democratisch verval

Onze moderne democratie lijkt ver af te staan van Tocqueville’s ideaal. Het algemeen belang lijkt de burger vreemd en politieke participatie heeft een dieptepunt bereikt. Staatkundige Hans-Martien ten Napel reflecteert op de staat van de moderne Nederlandse democratie. Vergaand individualisme, materialisme en een uitdijende overheid vormden voor Tocqueville een risico voor een veerkrachtige democratie. In hoeverre zijn dit factoren die anno 2021 onze democratie bedreigen? En kunnen Tocquevilles ideeën helpen om de democratische samenleving nieuw leven in te blazen?

Een redelijk alternatief

Na twee korte lezingen gaan Sophie van Bijsterveld en Hans-Martien ten Napel in gesprek over de waarde en betekenis van het werk van Tocqueville. Biedt Tocqueville een antwoord op het populisme en illiberale tendensen in de samenleving? In hoeverre is zijn religieus geïnspireerde visie op democratie geschikt voor onze geseculariseerde samenleving? Is het een redelijk alternatief voor de hedendaagse staatsinrichting? Politicoloog Gaard Kets is gespreksleider.

Over de sprekers

Sophie van BijsterveldSophie van Bijsterveld is staatkundige en is hoogleraar Religie, Staat en Samenleving aan de Radboud Universiteit. Van 2007 - 2019 was zij lid van de Eerste Kamer. Van haar hand verschenen onder meer The Empty Throne. Democracy and the Rule of Law in Transition (2001) (over de toekomst van democratie en rechtsstaat). In 2021 verscheen de bundel Een nieuwe politieke formule: ideeën voor staat en samenleving geïnspireerd door Alexis de Tocqueville die zij samen met Hans-Martien ten Napel samenstelde.

Hans-Martien ten NapelHans-Martien ten Napel is staatkundige en universitair hoofddocent Staats- en bestuursrecht aan de Universiteit Leiden. In 2014 ontving hij een Research Fellowship in Legal Studies van het Center of Theological Inquiry in Princeton. In 2017 verscheen, mede als uitvloeisel van dit Research Fellowship, van zijn hand de monografie Constitutionalism, Democracy and Religious Freedom. To Be Fully Human

Gaard KetsGaard Kets is politicoloog en universitair docent Politieke Theorie aan de Radboud Universiteit. Hij is doet onderzoek naar de Duitse revolutie van 1918. Daarnaast onderzoekt hij de interacties tussen verschillende sociale groepen binnen revolutionaire bewegingen, en het repertoire dat wordt gebruikt om politiek te beoefenen.

Dit is een programma van Radboud Reflects en het Radboud Tocqueville-project.

Wil je op de hoogte blijven van de activiteiten van Radboud Reflects? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.Wil je verder denken over ethische vragen die spelen in jouw organisatie? Bekijk Radboud Reflects Professional – Ethische verdieping voor organisaties.