Zoek in de site...

21|03|01 God & de stad: sabbat | Lezing en gesprek met filosoof Anya Topolski en theoloog Janneke Stegeman

God & de stad: sabbat | Lezing en gesprek met filosoof Anya Topolski en theoloog Janneke StegemanGod & de stad: sabbat | Lezing en gesprek met filosoof Anya Topolski en theoloog Janneke Stegeman | Maandag 1 maart 2021| 20.00 - 21.00 uur | Livestream | Radboud Reflects en Vlaams-Nederlands huis voor cultuur en debat deBuren


Podcast | VideoColumn: Sabbat door Aya Sabi | Verslag - De waarde van de rust in chaos

"Heel informatief en op een vreemde manier sfeervol. Heeft misschien ook met het onderwerp te maken. Zeker ook met de spreekster. Alle lof en dank hiervoor." (Uit een deelnemersevaluatie.)

Aankondiging - Zowel joden als christenen baseren hun wekelijkse rustdag op een tekst uit het eerste bijbelboek Genesis, waarin God na het scheppen van de aarde op de zevende dag uitrust. En hoewel de rituelen verschillen in vorm, zijn beide sprekers het eens over het belang ervan: rituelen helpen ons betekenis te geven aan chaos. Janneke Stegeman: “Orde en ritme komen bij mij niet vanzelf, maar ze doen me wel goed. Sabbat en zondagsrust zijn rituelen die orde creëren door de scheiding van de werkweek en de dag van rust te markeren. Op die dag zorgen we voor onze ziel en voor elkaar en vieren we verbondenheid.” Zie de volledige aankondigingstekst onderin.

Verslag - Rust: een ritueel in een drukke wereld

In de 24-uurseconomie waarin wij leven, is rust voor velen een uitzondering en luxe geworden. In veel religieuze tradities bestaat rust nog wel. Joden hebben sabbat, christenen hebben zondagsrust en voor moslims is vrijdag een heilige dag. Wat is de waarde van sabbat, van rust? Wat kunnen we leren van een religieus perspectief op rust? In dit programma, georganiseerd door Radboud Reflects en Vlaams-Nederlands huis voor cultuur en debat deBuren, gaf filosoof Anya Topolski een lezing over haar eigen praktijk van de sabbat. Daarna ging zij onder leiding van programmamaker Liesbeth Jansen in gesprek met theoloog Janneke Stegeman, voormalig Theoloog des Vaderlands, over rust in de christelijke en joodse context. Na het gesprek droeg Aya Sabi, schrijver, arabist en columnist, een literaire tekst voor over haar eigen ervaring met, en associaties bij, rust vanuit de islamitische context.

Aya Sabi, Anya Topolski en Janneke Stegeman, still uit livestream

Religie

Voor Anya Topolski, zelf joods, is het jodendom geen ‘religie’, omdat religie volgens haar verband houdt met een idee van individueel geloof. Zij ziet het jodendom als een gemeenschappelijke verbondenheid met andere mensen. Het idee van individualiteit strookt niet met het jodendom: het is meer een praktijk waarbij verbondenheid centraal staat. De kern van deze verbondenheid is ritueel, waarbij samen eten een belangrijke rol speelt.

Rituelen

Voor Topolski is sabbat het belangrijkste ritueel in het jodendom. Deze “wekelijkse feestdag” van rust begint op vrijdagavond en eindigt op zaterdagavond. Werk en deadlines worden op pauze gezet. De focus gaat naar alles wat echt belangrijk is: verbondenheid met vrienden en familie. Deze verbondenheid met de gemeenschap betekent ook dat er gereflecteerd wordt op vrijheid, rechtvaardigheid en verantwoordelijkheid. Ook uit je je dankbaarheid voor wat je hebt. Voordat de sabbat begint, wordt het huis schoongemaakt. Er wordt samen gekookt, waarbij er genoeg eten wordt gemaakt voor eventueel onverwacht bezoek. Dan wordt er gezongen, kaarsen aangestoken, en brood en wijn gedronken. Na het uitgebreide eten, is het tijd voor wat Topolski’s kinderen “chillaxing” noemen: de ultieme vorm van ontspanning. Dit betekent ook lekker lang uitslapen op de zaterdag.

Het is voor Topolski een moment in de week waarbij ze contact met zichzelf zoekt, duidelijk probeert te krijgen wat er in de afgelopen week is gebeurd, en nagaat wat belangrijk is. Tijdens een dergelijk dialoog met jezelf, komt zij in contact met haar “tweede ziel”. Sabbat is aan de ene kant een moment van orde om de chaos van de week te stoppen. Aan de andere kant kan het volgens Topolski gezien worden als het verwelkomen en accepteren van chaos en de orde weer vinden gedurende de week.

Vrijheid en collectieve verantwoordelijkheid

Sabbat is voor Topolski een feestdag om over vrijheid na te denken. Op deze dag kan zij vrijheid ervaren, bijvoorbeeld door dingen te doen waar zij op andere dagen geen tijd voor heeft. Ook denkt zij over na wie er vrijheid heeft om te rusten en wie niet. Daarnaast is sabbat een herinnering aan collectieve verantwoordelijkheid. Om de wereld collectief te repareren en inclusief te maken is rust en reflectie nodig – anders kan dit werk niet gedaan worden.

“Pas als je rust neemt, ontstaat er vrijheid,” zei Topolski. Het gaat dan niet enkel om individuele vrijheden, maar juist ook om de vrijheid van het collectief. Vrijheid is dus op verschillende manieren belangrijk op de sabbat.

24-uurseconomie

In het gesprek met theoloog Janneke Stegeman reflecteerde zij op de zondagsrust die zij als kind in een gereformeerd christelijke context meemaakte. Voor Stegeman was de zondagsrust vroeger iets normaals, maar ook iets dat was opgelegd: er mochten vooral veel dingen niet. Momenteel houden minder mensen zich aan zondagsrust dan vroeger. Volgens Stegeman zou het geen goed idee zijn om de zondagsrust weer in te voeren. “Ik denk dat het niet werkt om zoiets op te leggen. Het gaat juist om het voeden van de verbeelding, leren aanvoelen dat de rust je goed doet.”

In de huidige 24-uurseconomie wordt ons volgens Stegeman een druk van productiviteit en efficiëntie opgelegd. Mensen zitten daar in vast, bijvoorbeeld omdat ze genoeg moeten verdienen om überhaupt rond te komen, waardoor rust buiten beeld raakt. Stegeman stelde dat we op dit vlak meer vrijheid kunnen winnen, door het meer gaan waarderen van mensen die in onze huidige maatschappij niet worden gewaardeerd. Dan krijgen meer mensen de mogelijkheid om rustiger te worden en om deze tijd te nemen.

Sabbat voor iedereen?

Ook mensen die niet religieus zijn kunnen rituelen als sabbat of zondagsrust voor zichzelf invoeren, beaamden Topolski en Stegeman. Voor Topolski is de link met God er niet: het gaat voor haar om de verbondenheid met andere mensen en de connectie van jezelf met de wereld. “Sabbat is een beweging in beide richtingen: denken over de stand van de wereld en je verantwoordelijkheden, terwijl je ook in gesprek bent met jezelf.”

Maar sabbat of zondagsrust is niet de enige structuur die daarvoor geschikt is, erkende Topolski. Sommige mensen gebruiken bijvoorbeeld meditatie als praktijk om dichter bij zichzelf en de wereld te komen. Je hoeft rust dus niet te praktiseren als ritueel binnen een religieuze context, maar er hoort wel een reflectie en commitment bij. Het ritueel van rust is niet hetzelfde als gewoon Netflixen op de bank.

Aya Sabi sloot de avond af met een voordracht van een literaire tekst. Zij sprak over rituelen met haar grootmoeder op de vrijdag, en de vijf momenten die zij iedere dag neemt voor rust. Ook reflecteerde ze op hoe tijd en productiviteit een rol spelen in onze maatschappij.

Door: Inge de Vries

Video

Podcast

Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief.

Aankondiging

God & de stad: sabbat | Lezing en gesprek met filosoof Anya Topolski en theoloog Janneke Stegeman

Wat is de waarde van sabbat, van rust? Voor filosoof Anya Topolski is het ongelooflijk belangrijk: “Om de sabbat te herdenken, stop ik met werken en richt ik mijn aandacht op mijn kinderen en mijn vrienden. Zo probeer ik om wat urgent is te scheiden van wat betekenisvol is.” Denk verder met filosoof Anya Topolski en theoloog Janneke Stegeman die reflecteren op de waarde van rust en luister naar de column van schrijfster Aya Sabi.

Vieren van verbondenheid

Zowel joden als christenen baseren hun wekelijkse rustdag op een tekst uit het eerste bijbelboek Genesis, waarin God na het scheppen van de aarde op de zevende dag uitrust. En hoewel de rituelen verschillen in vorm, zijn beide sprekers het eens over het belang ervan: rituelen helpen ons betekenis te geven aan chaos. Janneke Stegeman: “Orde en ritme komen bij mij niet vanzelf, maar ze doen me wel goed. Sabbat en zondagsrust zijn rituelen die orde creëren door de scheiding van de werkweek en de dag van rust te markeren. Op die dag zorgen we voor onze ziel en voor elkaar en vieren we verbondenheid.”

Burn-out en 24/7

Veel religieuze begrippen die eeuwenlang voor iedereen gemeengoed waren, zijn met de secularisatie uit het dagelijkse taalgebruik verdwenen. De hernieuwde aandacht voor religie, ook door de komst van boeddhisme en islam in het Westen, maakt het interessant om deze begrippen opnieuw onder de loep te nemen. Voor veel religies is rust een essentieel onderdeel van de week. In tijden van onze 24-uurs economie en burn-out als volksziekte nummer 1: wat kunnen we van hen leren?

Na een korte lezing van Anya Topolski over haar persoonlijke ervaring met de sabbat, gaat zij in gesprek met theoloog Janneke Stegeman. Wat zijn de verschillen tussen sabbat en zondagsrust? En wat kunnen ook niet gelovigen van hen leren?

Schrijfster en arabist Aya Sabi sluit de avond af met een literaire reflectie op de avond.

Over de sprekers

Topolski, AnyaAnya Topolskiis politiek filosoof en hoofddocent ethiek aan de Radboud Universiteit. Ze doet o.a. onderzoek op het gebied van racisme, gender, antisemitisme en islamofobie en het joodse denken.


Stegeman, JannekeJanneke Stegeman is theoloog gespecialiseerd in het Oude Testament. Ze onderzoekt de rol van conflict in de ontwikkeling van religieuze tradities. Daarnaast was ze Theoloog des Vaderlands en publiceerde ze diverse publieksboeken.

Sabi, Aya © Gaby Jongenelen voor CELAAya Sabi is schrijfster en columnist voor o.a. dagblad De Morgen. Van haar hand verschenen Half leven (2020) en Verkruimeld land (2017).

Dit is het tweede deel van de reeks God en de stad, een samenwerking tussen Radboud Reflects en Vlaams-Nederlands huis voor cultuur en debat deBurenGod en de stad is geïnspireerd op de succesvolle reeks Worstelen met God van deBuren. Bekijk de terugblik van het eerste deel: God en de stad; zorg voor de ander, met humanisme-kenner Niels De Nutte, theoloog Janneke Stegeman en religiewetenschapper Paul van der Velde.

Wil je op de hoogte blijven van de activiteiten van Radboud Reflects? Schrijf je dan in voor de tweewekelijkse nieuwsbrief. Wil je verder denken over ethische vragen die spelen in jouw organisatie? Bekijk Radboud Reflects Professional – Ethische verdieping voor organisaties.